Τι έλεγε ο Πατριάρχης Ηλίας για τα κύρια ζητήματα της ζωής της Εκκλησίας
Η πνευματική κληρονομιά του αποθανόντος Πατριάρχη Ηλία είναι επίσης και η άποψή του για τα βασικά εκκλησιαστικά ζητήματα. Προσφέρουμε μια συλλογή από τις δηλώσεις του κατά τη διάρκεια της πατριαρχίας του.
Ο Πατριάρχης Ηλίας Β΄ ήταν άνθρωπος βαθιά πιστός, στοχαστικός και πολύ υπεύθυνος. Ως προκαθήμενος της Εκκλησίας, αισθανόταν προσωπική ευθύνη ενώπιον του Θεού και των ανθρώπων για όλα τα λόγια και τις πράξεις του. Αναλύοντας τη δραστηριότητά του, μπορεί κανείς να δει ότι τον απασχολούσαν συνεχώς τα ίδια θέματα: η ενότητα της Εκκλησίας, η πίστη στην Ορθοδοξία, η ειρήνη ως εκπλήρωση του χριστιανικού καθήκοντος, και κυρίως – η κατανόηση της Εκκλησίας όχι ως πολιτικού εργαλείου, αλλά ως δύναμης που οδηγεί τον άνθρωπο στην αλήθεια και τη σωτηρία.
Για την ενότητα της Εκκλησίας και τις διορθόδοξες σχέσεις
Ήδη στο πασχάλιο μήνυμα του 1982 ο Ηλίας Β΄ διατύπωνε τη βασική του κατανόηση της εκκλησιαστικής ενότητας ως εξής: «Στην Εκκλησία όλα πρέπει να είναι ενωμένα: μία Κεφαλή – ο Κύριος Ιησούς Χριστός, ένα Πνεύμα Θεού, μία διδασκαλία πίστης και ζωής, ένα σωτήρια μυστήρια». Με την πρώτη ματιά – κοινότοπα λόγια, που ακούμε συνεχώς. Αλλά, ουσιαστικά, ο Ηλίας είπε το εξής: όποιος λέει ότι εκτός από τον Χριστό μπορεί κανείς να φτάσει στον Θεό (για παράδειγμα, ότι όλες οι θρησκείες είναι μονοπάτια προς τον Θεό), αυτός παραβιάζει την ενότητα της Εκκλησίας. Όποιος επιτρέπει την απόκλιση από τα δόγματα, αυτός παραβιάζει την ενότητα της Εκκλησίας. Όποιος επιτρέπει τη διάβρωση των ηθικών κανόνων (αναγνώριση ΛΟΑΤΚΙ και άλλα), αυτός επίσης παραβιάζει την ενότητα.
Στο ίδιο μήνυμα ο Ηλίας τόνιζε ότι οι τοπικές και εθνικές Εκκλησίες είναι μέλη της μίας Οικουμενικής Αποστολικής Εκκλησίας. Η ενότητα δεν είναι διπλωματικός τύπος, αλλά η φύση της Εκκλησίας.
Όταν μεταξύ της ΡΠΕ και του Κωνσταντινουπολίτικου Πατριαρχείου διακόπηκαν οι ευχαριστιακές σχέσεις, ο Ηλίας το αντιλήφθηκε ως προσωπικό πόνο. Πριν από τη συνεδρίαση του Συνόδου της Γεωργιανής Ορθόδοξης Εκκλησίας (ΓΟΕ) στις 28 Δεκεμβρίου 2018 είπε: «Η κατάσταση στην Ουκρανία είναι εξαιρετικά δυσάρεστη, δεν υπάρχει ενότητα απόψεων, δεν υπάρχει συμφωνία… Αυτό μας λυπεί πολύ. Ελπίζω ότι οι αδελφικοί δεσμοί μεταξύ των Εκκλησιών θα αποκατασταθούν με το έλεος του Θεού».
Για την Ουκρανία και την Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία
Στη θέση της Γεωργιανής Εκκλησίας για την εκκλησιαστική σύγκρουση στην Ουκρανία κυριαρχεί ένας επιφυλακτικός και συμφιλιωτικός τόνος. Δεν υπάρχουν δηλώσεις για αναγνώριση της ΠΕΟ, αλλά επίσης δεν έχει ειπωθεί για την αδυναμία τέτοιας αναγνώρισης. Ωστόσο, ο Ηλίας και η Γεωργιανή Εκκλησία συνολικά δήλωσαν επανειλημμένα την υποστήριξή τους στην ΟΠΕ και τον Μακαριώτατο Μητροπολίτη Ονούφριο.
Στις 2 Οκτωβρίου 2018 στο στάδιο προετοιμασίας για τη δημιουργία της ΠΕΟ η υπηρεσία Τύπου της ΓΟΕ δημοσίευσε δήλωση: «Πιστεύουμε ότι σε αυτό το στάδιο δεν πρέπει να κάνουμε βιαστικές αξιολογήσεις, μέχρι οι δύο πλευρές να διατυπώσουν τις επίσημες και μη αναιρέσιμες θέσεις τους με βάση τους κανόνες του κανονικού δικαίου».
Στις 8 Οκτωβρίου 2018 μετά τη συνάντηση του Ηλία Β΄ με τον πρόεδρο της Βουλής της Ουκρανίας Αντρέι Παρούμπι, τα ουκρανικά μέσα άρχισαν να διαδίδουν πληροφορίες ότι η Γεωργιανή Εκκλησία υποστήριξε ήδη την ουκρανική αυτοκεφαλία. Η ΓΟΕ αναγκάστηκε να δηλώσει ότι αυτό «δεν αντιστοιχεί στην πραγματικότητα».
Στις 20 Φεβρουαρίου 2019 ο Πατριάρχης Ηλίας συναντήθηκε με αντιπροσωπεία της ΟΠΕ, εξέφρασε λύπη για την ουκρανική εκκλησιαστική σύγκρουση και μετέδωσε θερμά λόγια για τον Μητροπολίτη Ονούφριο.
Ιδιαίτερα αξιοσημείωτα είναι τα λόγια του Ηλία Β΄ για τη θέση της ΟΠΕ το 2023. Στις 25 Μαρτίου 2023 στο πλαίσιο της κατάληψης της Λαύρας του Κιέβου-Πετσέρσκ απηύθυνε επιστολή στον Πατριάρχη Βαρθολομαίο, στην οποία εξέφρασε «ανησυχία για τις σημερινές περιστάσεις στην ΟΠΕ». Ουσιαστικά, αυτή η επιστολή είναι υπεράσπιση της ΟΠΕ και παράκληση να συμβάλει στη διακοπή των διωγμών.
Για τον πόλεμο στην Ουκρανία
Την πρώτη ημέρα του πλήρους πολέμου, στις 24 Φεβρουαρίου 2022, ο Ηλίας Β΄ εκφώνησε λόγια υποστήριξης της Ουκρανίας. «Βασιζόμενοι στην πικρή εμπειρία της Γεωργίας, γνωρίζουμε πόσο σημαντική είναι η εδαφική ακεραιότητα της χώρας», είπε ο Πατριάρχης. Προειδοποίησε ότι αυτό που συμβαίνει φέρει ήδη «σοβαρή απειλή αιματοχυσίας» και κάλεσε για συμφιλίωση.
Στο πασχάλιο μήνυμα του 2023 ο Ηλίας έγραψε: «Ζούμε σε μια δύσκολη, εκρηκτική περίοδο <…> γι' αυτό σκεφτόμαστε ιδιαίτερα την ειρήνη, που είναι πολύτιμο θεϊκό δώρο. <…> Εμείς, ως ακόλουθοι του Ιησού Χριστού, οφείλουμε με λόγο, έργο, δράση να εργαζόμαστε για την ειρήνη». Τη στάση του απέναντι στον πόλεμο την εξέφρασε χωρίς διπλωματικές περιστροφές: «Ο πόλεμος είναι το έσχατο κακό, παραβίαση των εντολών του Κυρίου και επίθεση στη ζωή πολλών».
Για την αποστολή της Εκκλησίας
Για τον Ηλία Β΄ η Εκκλησία δεν περιοριζόταν ποτέ ούτε στη λατρεία, ούτε στην πολιτική. Η κύρια διάσταση είναι η εσχατολογική. Στο πασχάλιο μήνυμα του 2018 έγραψε: «Η αποστολή της Εκκλησίας, φυσικά, συνίσταται και στη συμμετοχή στην κοινωνική ζωή, αλλά το κύριο είναι να δείξει στους ανθρώπους τον δρόμο της αλήθειας και να προετοιμάσει τους επιθυμούντες, μέσω του Γολγοθά, για τη συμμετοχή στη Βασιλεία των Ουρανών».
Αλλά παράλληλα ο Ηλίας δεν συνέλαβε την Εκκλησία αποκομμένη από τον κόσμο και τα βάσανά του. Στο πασχάλιο μήνυμα του 1984, όταν ακόμη βρισκόταν σε εξέλιξη ο ψυχρός πόλεμος και η απειλή μεγάλης πυρηνικής σύγκρουσης ήταν πραγματική, έγραφε: «Η αληθινή λατρεία είναι αχώριστη από την ειρηνοποιό δραστηριότητα. <…> Η Εκκλησία δεν μπορεί να κοιτάζει αδιάφορα τα βάσανα των λαών, το αίμα των αθώων ανθρώπων και τον κίνδυνο παγκόσμιας καταστροφής. <…> Η θέση των πιστών είναι εκεί όπου υπάρχει περισσότερη θλίψη και δάκρυα, όπου αγωνίζονται για ειρήνη, ελευθερία και δίκαιες σχέσεις μεταξύ λαών και κρατών».
Στο μήνυμα του 2007, δηλαδή λίγο πριν από τον ρωσο-γεωργιανό πόλεμο, ο Πατριάρχης Ηλίας Β΄ δήλωσε ότι η Εκκλησία πρέπει να εκπληρώνει την αποστολή του «λαϊκού διπλωμάτη» και να είναι «απεσταλμένος της ειρήνης», να μαλακώνει την εχθρότητα και να μην επιτρέπει στις πολιτικές διαμάχες να εξελιχθούν σε θρησκευτικό μίσος.
Και στο χριστουγεννιάτικο μήνυμα του 2024 διατύπωσε τον στόχο της αποστολής για κάθε χριστιανό: «Το κάλεσμά μας είναι να είμαστε διάκονοι του πλησίον στον δρόμο προς τον Κύριο. Ο Ιησούς Χριστός επίσης ήρθε στον κόσμο για διακονία και σε εμάς ανέθεσε αυτή την αποστολή».
Για τον οικουμενισμό και τις σχέσεις με τους ετεροδόξους
Σε αντίθεση με τη σήμερα μοδάτη περιπλοκότητα, η θέση του Ηλία στο ζήτημα του οικουμενισμού ήταν σαφής και αδιαμφισβήτητη. Το 1997 η Γεωργιανή Εκκλησία αποχώρησε από το Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών.
Τον Φεβρουάριο του 2016, όταν το Κωνσταντινουπολίτικο Πατριαρχείο προετοίμαζε τη σύνοδο στην Κρήτη, έγινε συνεδρίαση του Συνόδου της ΓΟΕ, μετά την οποία ο Ηλίας Β΄ δήλωσε: «Η Εκκλησία μας ήταν, είναι και θα είναι φύλακας της Ορθοδοξίας». Δήλωσε επίσης ότι η ΓΟΕ «απορρίπτει το έγγραφο για τον οικουμενισμό» που προετοιμάστηκε για τη Σύνοδο της Κρήτης. Να θυμίσουμε ότι αυτό το έγγραφο άνοιγε ευρύ δρόμο για οικουμενική προσέγγιση με τις ετερόδοξες ομολογίες.
Η ίδια θέση εκφράστηκε και το φθινόπωρο του 2016 κατά την επίσκεψη του πάπα Φραγκίσκου στη Γεωργία. Τότε η ΓΟΕ εξέδωσε επίσημη δήλωση: «Η προσευχητική-μυστηριακή κοινωνία μεταξύ μας και της Ρωμαιοκαθολικής εκκλησίας διακόπηκε από τον Μεσαίωνα, και όσο υπάρχουν δογματικές διαφορές, σύμφωνα με τον εκκλησιαστικό νόμο, οι ορθόδοξοι πιστοί δεν συμμετέχουν στις λατρείες τους». Δηλαδή, οι διπλωματικές επαφές είναι δυνατές, αλλά καμία θολούρα των δογματικών ορίων και προσευχητικής κοινωνίας.
Αλλά παράλληλα, ο Ηλίας Β΄ έδειχνε σεβασμό στην καθολική παράδοση, μιλούσε με γλώσσα αγάπης και όχι μίσους. Αλλά τόνιζε ότι η αληθινή ενότητα είναι δυνατή μόνο με βάση την ενιαία αληθινή πίστη. «Η αληθινή πίστη, η ταπείνωση και οι παραδόσεις μας είναι αρχαίοι θησαυροί, που φυλάσσουμε και θα συνεχίσουμε να φυλάσσουμε στο μέλλον. Σας καλωσορίζουμε ξανά και ομολογούμε ότι η ενότητά μας είναι στην αληθινή πίστη. Μόνο η αληθινή πίστη και η αγάπη θα ανοίξουν τον δρόμο για την κοινωνία μας», είπε απευθυνόμενος στον πάπα Φραγκίσκο.
Για την οικογένεια, την αγάπη και την ηθικότητα
Σε αυτά τα ζητήματα ο Ηλίας αναφερόταν συνεχώς. Για παράδειγμα, στο χριστουγεννιάτικο μήνυμα του 2016 έγραφε ότι ο σύγχρονος κόσμος χάνει την αίσθηση της πραγματικής αγάπης, και στη θέση της έρχονται «εικονικά συναισθήματα» και «πλαστή αγάπη». «Η φαινομενική αγάπη είναι η κύρια αιτία της διάλυσης των σύγχρονων οικογενειών», έλεγε ο Πατριάρχης.
Ακόμη πιο σαφά αυτή η σκέψη ηχεί στο τελευταίο για τον Ηλία χριστουγεννιάτικο μήνυμα του 2024: «Σήμερα όλοι μιλούν για αγάπη και ελευθερία· ωστόσο, όσοι εξισώνουν την αγάπη με την αμαρτία και τον αμαρτωλό τρόπο ζωής με την αληθινή αγάπη, και όσοι θεωρούν τα απεριόριστα δικαιώματα ελευθερία, κάνουν σοβαρό και ανεπανόρθωτο λάθος».
Την πληρέστερη υλοποίηση της αγάπης ο Ηλίας την έβλεπε στον χριστιανικό γάμο. «Ο γάμος είναι ένα από τα μυστήρια της Εκκλησίας <…> συμβίωση άνδρα και γυναίκας για πνευματική και σωματική ενότητα». Έγραφε ότι η οικογενειακή ζωή εκδηλώνεται στην «αμοιβαία θυσιαστική αγάπη», στην κοινή υπομονή των θλίψεων και στη διακονία του πλησίον.
Επίσης ο Πατριάρχης Ηλίας μιλούσε για την ευθύνη των γονέων για την ανατροφή των παιδιών τους. Στο πασχάλιο μήνυμα του 2014 επέκρινε έντονα την καταναλωτική ανατροφή και προειδοποιούσε ότι οι γονείς συχνά ακρωτηριάζουν τα παιδιά με υπερβολική προστασία και λατρεία της άνεσης: «Αυτό είναι ασυνείδητη εχθρότητα προς τα παιδιά! <…> Γι' αυτό πολλαπλασιάστηκαν η ναρκομανία, η μέθη, η κλοπή, οι φόνοι, η ακολασία <…> όλα αυτά είναι αποτέλεσμα λανθασμένης ανατροφής».
Προκαλεί έκπληξη ότι τέτοιοι έλεγχοι ηθικών ελλείψεων ηχούν σε χριστουγεννιάτικα και πασχάλια μηνύματα. Αλλά, προφανώς, ο Ηλίας ήταν τόσο ανησυχημένος για τα ηθικά προβλήματα της κοινωνίας, που δεν διστάζει να ελέγχει τις κακίες ακόμη και σε συγχαρητήρια μηνύματα προς τον λαό.
Συμπέρασμα
Ο Πατριάρχης Ηλίας άφησε πίσω του όχι μόνο μακρά μνήμη πολυετούς πρωτοιερατικής διακονίας, αλλά και σπάνιο παράδειγμα εσωτερικής ακεραιότητας. Μιλούσε για τα πιο διαφορετικά πράγματα: για την ενότητα της Εκκλησίας, για την ειρήνη, για τον πόλεμο, για την ηθικότητα, για την οικογένεια, για τις διεκκλησιαστικές σχέσεις. Αλλά πίσω από όλα αυτά στεκόταν πάντα ο ίδιος άνθρωπος: ειλικρινά πιστός, υπεύθυνος και βαθιά εκκλησιαστικός. Δεν προσπαθούσε να προσαρμόσει τον χριστιανισμό στο πνεύμα της εποχής, δεν υποκαθιστούσε την αλήθεια με βολικούς τύπους και δεν περιόριζε την αποστολή της Εκκλησίας στην πολιτική ή τη διπλωματία.
Γι' αυτό τα λόγια του και σήμερα γίνονται αντιληπτά όχι ως αρχείο παρελθούσας εποχής, αλλά ως πνευματικός προσανατολισμός: να φυλάσσουμε την πίστη, να μην υποκαθιστούμε την αγάπη με ψέμα, να μην χάνουμε την ειρήνη και να θυμόμαστε ότι ο κύριος προορισμός της Εκκλησίας είναι να οδηγεί τον άνθρωπο στον Χριστό.
