Μπορεί ένα φωνόγραμμα να προσεύχεται;
Στις 30 Αυγούστου 2026, κατά τη διάρκεια της λειτουργίας της ΟΕΥ στον ναό της Αγίας Άννας της Κάτω Λαύρας, αντί για ζωντανή χορωδία χρησιμοποιήθηκε προηχογραφημένη εκκλησιαστική ψαλμωδία. Το φωνόγραμμα ακουγόταν και στην απευθείας μετάδοση της λειτουργίας, η οποία πραγματοποιήθηκε στη σελίδα Facebook «Києво-Печерська Лавра» της ΟΕΥ.
Η συζήτηση για το φωνόγραμμα
Ακόμη και εντός της ΟΕΥ οι γνώμες για το αν αυτό επιτρέπεται διχάστηκαν. «Ποιον κοροϊδεύουμε; Αυτό είναι μοντάζ», έγραψε στα σχόλια ο Αλεξάντρ Ταρασένκο, ρέγεντης του Καθεδρικού Ναού της Μεταμορφώσεως της ΟΕΥ, όπου λειτουργεί ο Αλεξάντρ Ντραμπίνκο. Ορισμένες ακόμη παρόμοιες αντιδράσεις: «Λοιπόν, είμαι δυσάρεστα έκπληκτος! Από τους πρώτους ήχους ακούγεται μοντάζ!»· «Ντροπή! Βάζουν ηχογραφήσεις αντί για χορωδία!!»
Υπήρχαν όμως και εκείνοι που το βρήκαν αρεστό: ο «ιερέας» της ΟΕΥ Νικολάι Καπίτουλα έγραψε ότι αυτό είναι «πολύ καλό!».
Ωστόσο, η συζήτηση δεν περιορίστηκε μόνο στο πλαίσιο της ΟΕΥ.
Ο ιερέας της ΟΕΥ Αλεξάντρ Κλιμένκο πρότεινε όχι χωρίς σαρκασμό στους λάτρεις των φωνογραμμάτων στον ναό να προχωρήσουν ακόμη παραπέρα: «Αν μπορεί κανείς να βάζει ηχογράφηση αντί για ζωντανή χορωδία, γιατί να μην βάζει κατά τη διάρκεια των λειτουργιών και ηχογράφηση της φωνής του ιερέα ή του διακόνου; Κι αυτοί λείπουν, όπως και οι χορωδοί. Τέλεια λύση!»
Το ίδιο έγραψε και ο κληρικός της ΟΕΥ Βίκτορ Μαρτινένκο: «Μήπως, για να μην εκτίθεται σε κίνδυνο και να εξοικονομούνται έξοδα, να μεταδίδουμε και τον παπά σε οθόνη;»
Ο Ουκρανός κληρικός του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντίν Σεβτσένκο, αντιθέτως, δεν είδε κάποιο πρόβλημα στην ίδια την πρακτική. Κατά τα λεγόμενά του, στον ναό της Χερσώνας όπου λειτουργούσε επί πολλά χρόνια, έβαζαν φωνόγραμμα όταν δεν μπορούσαν να συγκεντρώσουν χορωδία. Το πρόβλημα, κατά τη γνώμη του, δεν είναι το ίδιο το φωνόγραμμα, αλλά η ποιότητά του: «Αυτό που άκουσα στην ηχογράφηση της λειτουργίας στη Λαύρα δεν είναι τρομερό, αλλά είναι πολύ κακής ποιότητας δουλειά του ηχολήπτη». Και πρόσθεσε ότι γνωρίζει πολλές εκκλησίες όπου η χορωδία αντικαθίσταται από φωνόγραμμα.
Δεν συμφώνησε όμως μαζί του ο Αλεξάντρ Ντραμπίνκο. Επικαλέστηκε τη γνώμη του αποθανόντος Προκαθημένου της ΟΕΥ μητροπολίτη Βλαδιμίρ (Σαμποντάν), ο οποίος, σύμφωνα με τις αναμνήσεις του Ντραμπίνκο, στο ερώτημα για το αν επιτρέπεται το φωνόγραμμα απάντησε με κατηγορηματικό «όχι». Ο ίδιος ο Ντραμπίνκο χαρακτήρισε τη χρήση ηχογράφησης αντί για ζωντανή ψαλμωδία «βεβήλωση της λατρείας — ομοίωμα».
Βεβαίως, μπορεί κανείς να συζητήσει για την τεχνική αρτιότητα του φωνογράμματος, να επικαλεστεί τη γνώμη του αποθανόντος Προκαθημένου της ΟΕΥ ή να προτείνει τη θέσπιση νέου κανόνα: «εάν τις τολμήσει φωνόγραμμα εν ναώ ενεργείν…» Μπορεί όμως κανείς να θέσει και άλλο ερώτημα: τι κάνει τη λατρεία λατρεία;
Η χορωδία — μουσική συνοδεία ή κάτι άλλο;
Στη συνείδηση των σύγχρονων χριστιανών επικρατεί η αντίληψη ότι τη λατρεία τελεί ο ιερέας, ενώ η εκκλησιαστική χορωδία της προσδίδει ομορφιά και επισημότητα. Ο ρόλος των ενοριτών είναι να στέκονται στον ναό, να παρακολουθούν τα τελούμενα και, κατά προτίμηση, να προσεύχονται.
Ωστόσο, η ουσία της λατρείας είναι διαφορετική. Η λατρεία είναι πράξη της συναθροισμένης Εκκλησίας. Όχι του ιερέα, όχι της χορωδίας, όχι του αναγνώστη χωριστά, αλλά ολόκληρης της Εκκλησίας. Ο απόστολος Παύλος στην Επιστολή προς Κορινθίους γράφει: «…ὅταν συνέρχησθε ἐν ἐκκλησίᾳ…» (Α΄ Κορ. 11, 18). Πολλοί το κατανοούν σαν να πρόκειται απλώς για την προσέλευση των πιστών στον ναό. Δεν είναι όμως έτσι. Ο απόστολος εννοεί ότι οι χριστιανοί, συναθροιζόμενοι μαζί εν ονόματι του Χριστού («οὗ γάρ εἰσιν δύο ἢ τρεῖς συνηγμένοι εἰς τὸ ἐμὸν ὄνομα, ἐκεῖ εἰμι ἐν μέσῳ αὐτῶν» (Ματθ. 18, 20)), αποτελούν την Εκκλησία — όπως τα κομμάτια ενός παζλ συνθέτουν μια ενιαία εικόνα.
Σε αυτή τη συναθροισμένη Εκκλησία υπάρχουν κληρικοί και λαϊκοί, και ολόκληρη η δομή της λατρείας είναι οργανωμένη ως διάλογος μεταξύ τους. Για παράδειγμα, στην εκτενή ο ιερέας ή ο διάκονος καλεί: «Τοῦ Κυρίου δεηθῶμεν», και οι λαϊκοί αποκρίνονται: «Κύριε, ἐλέησον». Ακολουθεί η πρόσκληση να προσευχηθούν για κάτι πιο συγκεκριμένο, στην οποία επίσης αποκρίνονται οι λαϊκοί.
Ας πάρουμε τη Θεία Λειτουργία. Ο ιερέας καλεί: «Ἄνω σχῶμεν τὰς καρδίας», και οι λαϊκοί αποκρίνονται: «Ἔχομεν πρὸς τὸν Κύριον». Ο ιερέας: «Εὐχαριστήσωμεν τῷ Κυρίῳ». Απόκριση: «Ἄξιον καὶ δίκαιον…» Να αποκρίνονται οφείλουν όλοι οι παρόντες στον ναό. Σήμερα αυτές τις αποκρίσεις τις εκφωνεί η χορωδία, αλλά αυτό δεν τις μετατρέπει σε «μέρος της χορωδίας» με συναυλιακή έννοια.
Άλλωστε, και σήμερα σε ορισμένους ναούς συνηθίζεται να ψάλλουν όλοι οι συναθροισμένοι. Είναι χαρακτηριστικό ότι στο επίσημο κείμενο της Θείας Λειτουργίας του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, που έχει δημοσιεύσει η Ελληνική Ορθόδοξη Αρχιεπισκοπή Αμερικής, η αποκρινόμενη πλευρά σε πολλά σημεία χαρακτηρίζεται με τη λέξη «People» («λαός»).
Τα ψαλμώδια είναι η απόκριση του λαού που παρίσταται ενώπιον του Θεού εδώ και τώρα, και όχι μιας ηχογραφημένης χορωδίας.
Ο ιστορικός της βυζαντινής μουσικής Δημήτριος Κονόμος επισημαίνει ότι ένα από τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της αρχαίας λατρείας ήταν η ενεργός συμμετοχή του λαού στην εκφώνηση και ψαλμωδία ψαλμών, ύμνων και αποκρίσεων. Μάλιστα, η ελληνική λέξη «χορός» στην πρωτοχριστιανική εποχή μπορούσε να δηλώνει όχι μια ξεχωριστή ομάδα επαγγελματιών ψαλτών, αλλά την ίδια την προσευχόμενη και ψάλλουσα κοινότητα. Αργότερα, μέσα σε αυτήν σταδιακά αναδύθηκε ιδιαίτερη διακονία ειδικά καταρτισμένων ψαλτών. Αυτό όμως δεν αλλάζει τίποτα στην ουσία αυτού που συμβαίνει στη λατρεία: προσεύχεται ολόκληρη η Εκκλησία, και η χορωδία απλώς εκφωνεί αυτή την προσευχή.
Γύρω στα μέσα του 2ου αιώνα ο Άγιος Ιουστίνος ο Φιλόσοφος γράφει ότι μετά τις προσευχές και την ευχαριστία του προεστώτος «ὁ παρὼν λαὸς ἐπευφημεῖ λέγων· Ἀμήν». Ας σημειωθεί: ο Ιουστίνος δεν γράφει ότι μετά την προσευχή του προεστώτος «εκτελείται ψαλμωδία». Λέει ότι ο λαός εκφράζει τη συγκατάθεσή του. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος μερικούς αιώνες αργότερα θα το πει ακόμη πιο ξεκάθαρα: «Ἡ εὐχαριστία κοινή ἐστιν· οὐ γὰρ ὁ ἱερεὺς εὐχαριστεῖ μόνος, ἀλλὰ καὶ πᾶς ὁ λαός».
Εκφράζει το φωνόγραμμα συγκατάθεση;
Κατά τον Ιουστίνο, ο λαός που παρίσταται στον ναό εκφράζει τη συγκατάθεσή του με αυτό που τελεί και εκφωνεί ο ιερέας, λέγοντας: «Αμήν». Τι συμβαίνει όμως όταν ακούγεται φωνόγραμμα;
Ας φανταστούμε μια επαγγελματικά κατασκευασμένη ηχογράφηση: άψογες φωνές, τέλεια ιντονάτσια, υπέροχη ακουστική. Και να που ο ιερέας αρχίζει τη Λειτουργία: «Εὐλογημένη ἡ Βασιλεία τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων». Και στη συνέχεια κάποιος πατά ένα κουμπί, και από τα ηχεία ακούγεται: «Αμήν».
Το «Αμήν» δεν είναι απλώς ένας όμορφος συνδυασμός ήχων. Είναι η συγκατάθεση που καθιστά δυνατή την τέλεση της Λειτουργίας. Ο Άγιος Ιουστίνος ακριβώς έτσι το κατανοεί: ο λαός «εκφράζει τη συγκατάθεσή του». Μπορεί όμως να εκφράσει συγκατάθεση ένα φωνόγραμμα; Μπορεί να πει στον Θεό: «Αμήν»;
Γι' αυτό ακριβώς το ερώτημα του π. Αλεξάντρ Κλιμένκο, παρά τον προφανή σαρκασμό, είναι απολύτως εύλογο από θεολογική άποψη: αν το φωνόγραμμα μπορεί να πει «Αμήν», γιατί να μην πει και «Εὐλογημένη ἡ Βασιλεία…»;
Η εμπειρία του COVID-19
Στα χρόνια της ολικής καραντίνας εξίσου οξύ ήταν το ερώτημα για το αν επιτρέπονται οι διαδικτυακές μεταδόσεις λατρευτικών ακολουθιών. Και τότε ακούστηκαν διάφορες γνώμες.
Τον Μάρτιο του 2020 ο μητροπολίτης της ΟΕΥ Θεοδόσιος (Σνιγκίρεφ) έλεγε ότι η διαδικτυακή μετάδοση σε εξαιρετικές περιστάσεις μπορεί να είναι χρήσιμη, αλλά δεν πρέπει να γίνει συνηθισμένη υποκατάσταση της παρουσίας στον ναό.
Ακόμη πιο κατηγορηματικά εκφραζόταν ο μητροπολίτης Νίζινσκι της ΟΕΥ Κλήμης (Βετσέρια): «Η διαδικτυακή μετάδοση δεν είναι λατρεία. Ο Θεός μας είναι Θεός ζωντανός, και όχι "Θεός online"». Υπογράμμιζε επίσης ότι η παρακολούθηση μετάδοσης δεν μπορεί να αντικαταστήσει την Εξομολόγηση και τη Θεία Κοινωνία.
Τότε όμως δεν επρόκειτο για ηχογράφηση χορωδίας και αναπαραγωγή της σε άλλη χρονική στιγμή. Η μετάδοση μετέφερε αυτό που συνέβαινε εκείνη ακριβώς τη στιγμή με ζωντανούς ανθρώπους, έστω και σε άλλο τόπο: ήταν απλώς «διαμεσολαβητής» της ανθρώπινης πράξης.
Στην περίπτωση του φωνογράμματος δεν έχουμε να κάνουμε με μετάδοση μιας πράξης ή απόκρισης, αλλά με μίμησή της.
Και αν η διαδικτυακή μετάδοση δεν μπορούσε να αναγνωριστεί ως πλήρης υποκατάστατο της παρουσίας στον ναό, πώς μπορεί η μίμηση να αντικαταστήσει τη συμμετοχή της χορωδίας στη λατρεία;
Γιατί χρειάστηκε το φωνόγραμμα στη Λαύρα;
Γιατί χρειάστηκε καν να χρησιμοποιηθεί φωνόγραμμα στη λατρεία στη Λαύρα των Σπηλαίων του Κιέβου; Άλλωστε, αυτός δεν είναι κάποιος απομακρυσμένος αγροτικός ναός, όπου η εύρεση ψαλτών μπορεί πράγματι να είναι δύσκολη. Η Λαύρα είναι το κυριότερο ιερό προσκύνημα της Ουκρανίας.
Μήπως επειδή από τη Λαύρα εκδιώχθηκαν σχεδόν εξ ολοκλήρου οι μοναχοί της ΟΕΥ; Μήπως επειδή, όπως και στα σοβιετικά χρόνια, κύριος της Λαύρας έγινε και πάλι ο κοσμικός Εθνικός Αποθεματικός Χώρος «Λαύρα των Σπηλαίων του Κιέβου»;
Όταν το 2023 ο αποθεματικός χώρος μονομερώς κατήγγειλε τη σύμβαση δωρεάν χρήσης κρατικής περιουσίας με την Ιερά Μονή Κοιμήσεως Θεοτόκου Λαύρας των Σπηλαίων του Κιέβου της ΟΕΥ, η Σύνοδος της ΟΕΥ υποστήριξε επίσημα αυτή την απόφαση. Επιπλέον, η ΟΕΥ απευθύνθηκε στο κράτος με αίτημα να της παραχωρηθούν χώροι στη Λαύρα των Σπηλαίων του Κιέβου.
Στις 16 Ιουνίου 2026 ο γενικός διευθυντής του αποθεματικού χώρου Μάξιμ Οστάπενκο ανακοίνωσε ότι στην έκταση παραμένουν «τουλάχιστον 140 μοναχοί, δόκιμοι και εκπρόσωποι της ΟΕΥ», ενώ το ζήτημα της αποβολής τους εξαρτάται από δικαστική απόφαση.
Στις 17 Φεβρουαρίου 2026 υπάλληλοι του αποθεματικού χώρου έκοψαν τις κλειδαριές στον ναό της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού και στον Θερμό ναό της Κάτω Λαύρας. Σύμφωνα με τον δικηγόρο της μονής πρωτοπρεσβύτερο Νικίτα Τσέκμαν, αυτοί ήταν οι δύο τελευταίοι ναοί όπου η αδελφότητα της ΟΕΥ μπορούσε ακόμη να τελεί λατρευτικές ακολουθίες.
Και στις 30 Αυγούστου 2026 σε άλλον ναό της Κάτω Λαύρας, κατά τη λατρεία της ΟΕΥ, αντί για ζωντανή χορωδία ακούστηκε ηχογράφηση. Η ΟΕΥ δεν κατάφερε να συγκεντρώσει έστω και κάποιους για να ψάλλουν στο κυριότερο ουκρανικό μοναστήρι.
Μπορεί κανείς να έχει εντελώς διαφορετικές απόψεις για την ΟΕΥ και την ΟΕΥ, για τη σύγκρουση γύρω από τη Λαύρα των Σπηλαίων του Κιέβου και ούτω καθεξής. Δεν μπορεί όμως να μην παρατηρήσει: όταν στη Λαύρα υπήρχε πλήρης μοναστική ζωή, η ΟΕΥ τελούσε ενίοτε και τέσσερις Λειτουργίες την ημέρα — και σε καμία από αυτές δεν έλειπαν ούτε ψάλτες ούτε προσευχόμενοι λαϊκοί. Τώρα όμως οι ναοί είναι σχεδόν άδειοι, και στη λατρεία ακούγεται φωνόγραμμα.
Αυτή είναι η πνευματική αναγέννηση της Ουκρανίας;
Συμπέρασμα
Σε πολλούς ψαλμούς ο βασιλιάς Δαβίδ μιλά για τη λατρεία: «Ἕν ᾔτησα παρὰ Κυρίου, τοῦτο ζητήσω· τοῦ κατοικεῖν με ἐν οἴκῳ Κυρίου πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς μου, τοῦ θεωρεῖν με τὴν τερπνότητα Κυρίου καὶ ἐπισκέπτεσθαι τὸν ναὸν αὐτοῦ» (Ψαλμ. 26, 4)· «Ὡς ἀγαπητὰ τὰ σκηνώματά σου, Κύριε τῶν δυνάμεων· ἐπιποθεῖ καὶ ἐκλείπει ἡ ψυχή μου εἰς τὰς αὐλὰς τοῦ Κυρίου· ἡ καρδία μου καὶ ἡ σάρξ μου ἠγαλλιάσαντο ἐπὶ Θεὸν ζῶντα» (Ψαλμ. 83, 2–3)· «Εἰσέλθατε εἰς τὰς πύλας αὐτοῦ ἐν ἐξομολογήσει, εἰς τὰς αὐλὰς αὐτοῦ ἐν ὕμνοις· ἐξομολογεῖσθε αὐτῷ, αἰνεῖτε τὸ ὄνομα αὐτοῦ» (Ψαλμ. 99, 4).
Μπορεί ένα φωνόγραμμα να ευλογεί το όνομα του Κυρίου; Ας απαντήσει ο καθένας μόνος του σε αυτό το ερώτημα.
