Κλείσιμο της Λαύρας με βεβαίωση για διαρρέουσα στέγη
Τον Μάρτιο του 1961 στις πύλες της Κιέβο-Πετσέρσκα Λάβρα αντί για αυτοκίνητο με αυτοματοφορείς ήρθε επιτροπή για την προστασία μνημείων.
Το έγγραφο από το οποίο αρχίζει αυτή η ιστορία είναι η απόφαση της Εκτελεστικής Επιτροπής της πόλης του Κιέβου της 28ης Φεβρουαρίου 1961 για τη λύση των συμβολαίων μίσθωσης με την Αγία Κοιμησιακή Κιέβο-Πετσέρσκα Λάβρα. Ο λόγος αναφέρεται βαρετά και σχεδόν καθημερινά – παραβίαση των όρων των συμφωνιών για την προστασία των μνημείων. Στις 10 Μαρτίου στις πόρτες των Κοντινών σπηλαίων θα εμφανιστούν σφραγίδες. Και μετά από τρεις ημέρες ακόμη, στην περιοχή Κουρενίβκα, θα καταρρεύσει το φράγμα, και προς το Πόντολ θα κινηθεί λασπώδης τοίχος ύψους δεκατεσσάρων μέτρων. Αλλά αυτό θα συμβεί αργότερα.
Αξίζει να σταθούμε σε αυτό το έγγραφο. Στη γραφειοκρατική του ξηρότητα φαίνεται πώς αλλάζει ο τρόπος πίεσης στην Εκκλησία. Το 1930 τη Λάβρα την έκλεισαν βάναυσα: τη μοναστική κοινότητα τη διέλυσαν, μέρος της αδελφότητας το συνέλαβαν, τα κτίρια τα παρέδωσαν για μουσειακή πολίχνη και κρατική ιστορική βιβλιοθήκη. Μετά από τριάντα ένα χρόνια χρησιμοποιήθηκε ήδη άλλος τρόπος: «Παραβίαση των όρων των συμφωνιών για την προστασία των μνημείων». Κανείς δεν εισβάλλει, κανέναν δεν οδηγούν. Απλώς ένα έγγραφο, που αποδεικνύεται ότι είναι αρκετό.
Η αρχή της εποχής του Γκαγκάριν
Το 1961 γενικά ήταν έτος φωτεινής σοβιετικής αυταρέσκειας. Μετά από ένα μήνα στο διάστημα θα πετάξει ο Γκαγκάριν. Στο XXII συνέδριο του κόμματος ο Νικίτα Χρουστσόφ θα ανακοινώσει ότι η σημερινή γενιά των σοβιετικών ανθρώπων θα ζήσει στον κομμουνισμό. Μέχρι εμάς έφτασε και μια πιο δηκτική φράση που του αποδίδεται – λες και υποσχόταν μέχρι το 1980 να δείξει στην τηλεόραση τον τελευταίο παπά. Ο σύγχρονος έλεγχος γεγονότων, ωστόσο, δεν βρίσκει άμεση υπόσχεση στα στενογραφικά: ο τύπος διαδόθηκε αργότερα, ήδη μέσω της εκκλησιαστικής ιστοριογραφίας της δεκαετίας του 1990. Αλλά το ίδιο το γεγονός ότι επικράτησε, αναδιηγούνταν και έζησε για δεκαετίες, λέει για τη διάθεση εκείνης της εποχής πιο ακριβώς από πρωτοκολλική καταγραφή.
Σε τέτοια εποχή η Λάβρα με τους μοναχούς της δεν ταίριαζε. Την πίεζαν όχι πια σταλινικά.
Από «εχθρός του λαού» η αδελφότητα μεγάλωσε σε παραβάτη πυροσβεστικών κανόνων. Αντί για NKVD ήρθε υγειονομικός επιθεωρητής. Το στυλ άλλαξε, αλλά ο στόχος να κλείσει το ιερό οπωσδήποτε έμεινε.
Η επιστολή του Σελέστ και οι 11 τελευταίοι μοναχοί
Η μηχανική εκδίωξης της αδελφότητας λειτουργούσε ακριβώς. Την 1η Δεκεμβρίου 1960 ο γραμματέας της Επαρχιακής Επιτροπής του κόμματος του Κιέβου Πέτρος Σελέστ έστειλε στον πρώτο γραμματέα της ΚΕ του Κομμουνιστικού Κόμματος της Ουκρανίας Νικόλαο Ποντγκόρνι επίσημη επιστολή. Σε αυτήν, με αναφορά στις «προγραμματισμένες επισκευαστικές εργασίες», προτεινόταν προσεκτικά το κλείσιμο των Κοντινών σπηλαίων. Ακολουθούσε φράση στην οποία γενικά δεν υπάρχει ούτε μία λέξη για πίστη ή αθεΐα: «Μετά το κλείσιμο αυτών των σπηλαίων το μοναστήρι θα χάσει τη σημασία του και θα μετατραπεί σε μικρή ενοριακή εκκλησία».
Εκείνη την εποχή από την προηγούμενη αδελφότητα έμεινε μια χούφτα. Σύμφωνα με τα δεδομένα του χρονικού των διωγμών του Χρουστσόφ, την 1η Ιανουαρίου 1958 στη Λάβρα ζούσαν 96 κάτοικοι, μέχρι τα μέσα του 1960 – 37, και μέχρι τις 15 Φεβρουαρίου 1961 – 11 άτομα. Τους πίεζαν με φόρους στην παραγωγή κεριών, στη γη, στα κτίρια. Σε καθέναν έρχονταν ελέγχοι. Από τις 15 Φεβρουαρίου 1961 όλη η περιοχή της Λάβρας, συμπεριλαμβανομένου του μουσείου-καταφυγίου, ήταν κλειστή για επισκέπτες. Στους τοίχους κρέμασαν ανακοινώσεις: «Η διέλευση είναι κλειστή», «Επικίνδυνο για τη ζωή», «Κατάσταση έκτακτης ανάγκης». Το ιερό σαν να έγινε πηγή κινδύνου για την υγεία του σοβιετικού πολίτη.
Στη συνέχεια λειτούργησε το καθεστώς διαβατηρίων. Από τους μοναχούς αφαιρούσαν την κιεβιανή εγγραφή, και μετά από ένα εικοσιτετράωρο αυτόματα μετατρέπονταν σε παραβάτες. Πάνω από την αδελφότητα κρεμόταν ποινικό άρθρο για παρασιτισμό. Στον Τύπο γινόταν ξεχωριστή εκστρατεία: στο περιοδικό «Πέρετς», στην εφημερίδα «Πράβντα Ουκραΐνι».
Τους μοναχούς δεν τους ζωγράφιζαν πια «κατασκόπους δυτικών υπηρεσιών» – αυτό το σταλινικό κλισέ πολύ εύκολα τους μετέτρεπε σε μάρτυρες. Τους παρουσίαζαν ως παρασίτους, σκοταδιστές, απατεώνες, που υποτίθεται εκμεταλλεύονται τις σκοτεινές δεισιδαιμονίες των απλών εργαζομένων.
Ο ιερομόναχος Ανεμπόδιστος, προβλέποντας την κατάληξη, αθόρυβα έβγαλε τα σκεύη της Λάβρας και τα παρέδωσε για φύλαξη σε ιδιωτικά διαμερίσματα κιεβιανών. Έτσι τα ιερά σταδιακά πήγαιναν σε ξένες κουζίνες και ντουλάπες.
Η καταστροφή του Μαρτίου
Στις 10 Μαρτίου 1961 η Λάβρα κλείστηκε επίσημα. Η απόφαση του Συμβουλίου Υπουργών της Ουκρανικής ΣΣΔ αναφερόταν σε επισκευαστικές-αποκαταστατικές εργασίες και επιθυμίες των εργαζομένων να μετατραπεί η περιοχή σε ιστορικό-πολιτιστικό καταφύγιο.
Και στις 13 Μαρτίου, στις 6 ώρες 45 λεπτά το πρωί, στο Μπάμπι Γιαρ άρχισε να καταρρέει το φράγμα που περιέβαλλε την υδρο-απόρριψη. Από το 1952 σε αυτό το φαράγγι έριχναν υγρά απόβλητα των Πετρόφσκι εργοστασίων τούβλων. Μέχρι τις 9 ώρες 20 λεπτά το φράγμα σπάσε. Το ρεύμα πολτού έπεσε στην Κουρενίβκα, σαρώνοντας τραμ, τρόλεϊ, σπίτια και το στάδιο «Σπάρτακ».
Με τα νούμερα των θυμάτων πρέπει να χειριζόμαστε προσεκτικά. Η πρώτη σοβιετική σύνοψη, που εμφανίστηκε στις 31 Μαρτίου 1961, ανέφερε 145 νεκρούς. Η έκθεση του δεύτερου γραμματέα της ΚΕ του Κομμουνιστικού Κόμματος της Ουκρανίας Ιγκνάτ Καζάντς από τις 25 Μαρτίου μιλούσε για 137 νεκρούς και 8 αγνοούμενους. Ο πρώτος γραμματέας της ΚΕ ΚΚΟ Πέτρος Σελέστ στις αναμνήσεις, που δημοσιεύτηκαν το 1995, ανέφερε 198 θύματα. Ο Ουκρανός ιστορικός Αλέξανδρος Ανισίμοφ στις αρχές της δεκαετίας του 2000 εκτιμούσε τον αριθμό των νεκρών περίπου σε χίλια πεντακόσια, βασιζόμενος στους υπολογισμούς του και σε υλικά που αποχαρακτηρίστηκαν μετά το 1991. Αυτές είναι ακριβώς ιδιωτικές εκτιμήσεις. Ο ακριβής αριθμός είναι άγνωστος μέχρι σήμερα. Και σε αυτό επίσης φαίνεται η δουλειά του ίδιου γραφειοκρατικού μηχανισμού: μέρος των σωμάτων τα έθαψαν σε διαφορετικά νεκροταφεία, την υπόθεση τη χαρακτήρισαν μυστική, τη διαπολιτειακή επικοινωνία στο Κίεβο για τις ημέρες της ρήξης την έκοψαν.
Η θεολογική θέση ότι ο Θεός έστειλε χείμαρρο στην Κουρενίβκα ως τιμωρία για τη Λάβρα είναι αρκετά αντιφατική.
Κάτω από τον πολτό πέθαναν εργάτριες του τραμ, παιδιά, συνηθισμένοι κιεβιανοί που πήγαιναν στη δουλειά. Ο αντικειμενικός λόγος της ρήξης – αμέλεια των αστικών αρχών. Ο πρόεδρος του Εκτελεστικού Συμβουλίου του Κιέβου Αλεξέι Νταβίντοφ το 1950 υπέγραψε απόφαση να ρίχνουν πολτό στο Μπάμπι Γιαρ· οι εκκλήσεις των κατοίκων για την κατάσταση του φράγματος πήγαιναν από το 1958· τις έβαζαν στο συρτάρι. Το φράγμα σπάσε όχι από θεϊκή οργή, αλλά από πολυετή παραμέληση των κανόνων ασφαλείας. Και όμως στην κιεβιανή λαϊκή μνήμη αυτά τα δύο γεγονότα συναντήθηκαν ενωμένα.
Η εναλλαγή της Σκέπης
Ο Νικίτα Σεργκέγεβιτς Χρουστσόφ απομακρύνθηκε από την εξουσία από την Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΣΕ στις 14 Οκτωβρίου 1964. Σύμφωνα με το εκκλησιαστικό ημερολόγιο – στην εορτή της Σκέπης της Παναγίας Θεοτόκου. Αν αυτό είναι σύμπτωση ή προνοιακή συρροή γεγονότων, ας το αποφασίσει ο καθένας μόνος του.
Τον Ιούνιο του 1988 στην Εκκλησία παραδόθηκε το κάτω μέρος της Λάβρας. Σύμφωνα με τις αναμνήσεις των κατοίκων της αναγεννημένης μονής, την πρώτη Θεία Λειτουργία τη λειτούργησαν στα Μακρινά σπήλαια μπροστά από τον ναό της Συλλήψεως. Ο αρχιμανδρίτης Ίγκορ (Βορόνκοφ), που έζησε μέχρι αυτή την ημέρα, είδε τα δοχεία με το μύρο και έκλαψε με τα λόγια: «Κάποτε η μεγαλύτερη αδελφότητα μου έλεγε: θα ανοίξουν τη Λάβρα – θα μυροβλύσουν οι κεφαλές. Και ιδού ζήσαμε».
Από εκείνους που στις 28 Φεβρουαρίου 1961 υπέγραφαν την απόφαση του Εκτελεστικού Συμβουλίου του Κιέβου, μέχρι αυτή τη στιγμή στη ζωή σχεδόν κανείς δεν έμεινε. Η απόφασή τους ξεχάστηκε, τα ονόματα – σε αρχειακές περιγραφές. Και τα λείψανα των οσίων Αντωνίου και Θεοδοσίου Πετσέρσκι εξακολουθούν να αναπαύονται στα σπήλαια, στα ίδια μέρη όπου κείτονταν πριν το 1961 και πριν από όλους τους άλλους διωγμούς.
