Ευλογημένος βράχος, τον οποίο δεν κατέλαβαν με έφοδο
Στην περιοχή του Τερνόπολ υπάρχει ένας ασβεστολιθικός λόφος, από τον οποίο σε καθαρό καιρό διακρίνεται ο ορίζοντας σε απόσταση τριάντα χιλιομέτρων. Πάνω σε αυτόν στέκεται ένα μοναστήρι, το οποίο δεν έκλεισε ποτέ.
Ο απότομος δρόμος προς την κύρια πύλη της Λαύρας του Ποτσάεφ ανεβαίνει σε σερπαντίνα, με υψομετρική διαφορά εβδομήντα πέντε μέτρων. Από κάτω, από την πεδιάδα της Βολυνίας, τα μοναστηριακά τείχη φαίνονται να έχουν φυτρώσει κατευθείαν από τον βράχο, γιατί κατά κάποιον τρόπο έτσι είναι: ο κάτω όροφος της Λαύρας είναι σκαμμένος στον ασβεστόλιθο, τείχη πάχους αρκετών μέτρων είναι ενσωματωμένα στο πέτρωμα. Στα παλιά τμήματα της τοιχοδομίας ακόμη φαίνονται οι πολεμίστρες — στενές, λοξά κομμένες, για μουσκέτο.
Σε αυτόν τον βράχο ποτέ δεν έχτισαν κάστρο. Εδώ έχτισαν μοναστήρι. Αλλά η ιστορία έδειξε ότι η διαφορά μεταξύ αγιάσματος και προμαχώνα αποδείχθηκε ασήμαντη.
Φυγάδες από το καμένο Κίεβο
Τον χειμώνα του 1240 τα στρατεύματα του χαν Μπατί παίρνουν το Κίεβο και το καίνε ολοσχερώς. Μέρος των μοναχών της Κιέβο-Πετσέρσκαγια μονής φεύγει προς τα δυτικά, μέσα από τα δάση. Στη Βολυνία βρίσκουν έναν βραχώδη λόφο με σπήλαια και εγκαθίστανται εκεί. Σύμφωνα με άλλη παράδοση, ακόμη νωρίτερα, το 1228, ο αθωνίτης μοναχός Μεθόδιος ο Ποτσαέφσκι ίδρυσε εδώ σκήτη, και οι φυγάδες από το Κίεβο απλώς ήρθαν σε αυτόν.
Όπως και να έχει, ακριβώς έτσι — μέσα από την καταστροφή και τη φυγή — αρχίζει η ιστορία της Λαύρας του Ποτσάεφ.
Από τότε αυτός ο βράχος λίγο άλλαξε. Το μοναστήρι υψώνεται πάνω από την πεδιάδα, και οι χρυσοί τρούλοι σε καθαρό καιρό φαίνονται από τριάντα χιλιόμετρα. Τέτοια τοποθεσία από αρχαίων χρόνων διευκόλυνε το ότι οποιοσδήποτε στρατός που πήγαινε προς τον Ποτσάεφ, ήταν ορατός από μακριά.
50.000 κατακτητές εναντίον ξύλινου φράκτη
Το καλοκαίρι του 1675 ο πόλεμος του Ζμπάραζ μεταξύ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και της Πολωνίας έφτασε στη Βολυνία. Στις 2 Αυγούστου πεντηκοντάχιλιαδες τουρκο-ταταρικός στρατός υπό την διοίκηση του χαν Νουρεντίν περικυκλώνει τον Ποτσάεφ από όλες τις πλευρές. Οι κάτοικοι των γύρω χωριών τρέχουν στο μοναστήρι. Η Λαύρα εκείνη τη στιγμή είναι περιτριγυρισμένη όχι με πέτρινα τείχη, αλλά με χοντρό ξύλινο φράκτη. Όλοι όσοι μπορούν να κρατήσουν όπλο — και μοναχοί, και πρόσφυγες, — στέκονται στην άμυνα.
Τρεις ημέρες οι επιτιθέμενοι εφόρμησαν τον λόφο από τρεις πλευρές. Τα ξύλινα κτίρια γύρω από το μοναστήρι κάηκαν. Τη νύχτα της 5ης Αυγούστου ο χαν Νουρεντίν ορίζει γενική έφοδο. Βοήθεια δεν αναμένεται από πουθενά.
Το μοναστηριακό χρονικό καταγράφει ότι η αδελφότητα άρχισε να ψάλλει ακάθιστο μπροστά στη θαυματουργό εικόνα της Παναγίας. Η μοναστηριακή διήγηση περιγράφει τα επόμενα γεγονότα έτσι: «Και ξαφνικά εμφανίστηκε πάνω από τη μεγάλη εκκλησία η Παναγία... το λευκολαμπές ωμοφόριό Της απλώνοντας... Οι Τάταροι δε... τα βέλη τους στην Παναγία... εξακοντίζουν. Τα βέλη δε πίσω επέστρεφαν και τους εκτοξευτές τραυμάτιζαν». Οι πολιορκητές άρχισαν να τρέχουν σε αταξία. Οι υπερασπιστές του μοναστηριού τους κυνήγησαν και πήραν αιχμαλώτους. Μέρος των αιχμαλώτων αργότερα βαπτίστηκε και έμεινε στη μονή ως δόκιμοι.
Οι ιστορικοί, που αναζητούσαν ορθολογική εξήγηση για την ξαφνική υποχώρηση του πεντηκοντάχιλιαδου στρατού από ξύλινο φράκτη, ανέφεραν διάφορες εκδοχές: διαταγή να κινηθούν επειγόντως προς το Λβιβ, ξαφνική επίθεση αποσπάσματος πολωνών φτερωτών ουσάρων. Οι πηγές σιωπούν για τον ακριβή αριθμό όσων βρίσκονταν μέσα στο μοναστήρι. Τα πολωνικά χρονικά σχολαστικά καταγράφουν τον αριθμό των επιτιθεμένων, αλλά για τη φρουρά των υπερασπιστών δεν λέγεται τίποτα.
Πόλεμος χωρίς ούτε έναν πυροβολισμό
Μετά από τρεις αιώνες τη Λαύρα προσπάθησαν να την πάρουν διαφορετικά. Στα όρια των δεκαετιών 1950–1960 οι σοβιετικές αρχές κήρυξαν στο μοναστήρι πολιορκία χωρίς πυροβολικό — με μεθόδους πολύ πιο εκλεπτυσμένες. Κατάσχεσαν δέκα εκτάρια καλλιεργήσιμης γης, μελισσοκομείο, οπωρώνα, αποξηραντήριο, αρχιερατικό σπίτι. Σε έναν από τους αδελφικούς κτιρίους τοποθέτησαν ψυχιατρικό νοσοκομείο. Ο Μακαριώτατος Μητροπολίτης Ονούφριος, που υπηρέτησε εδώ ως ηγούμενος στα τέλη της δεκαετίας του 1980, θυμόταν τα χλωμά πρόσωπα των ασθενών πίσω από τα κάγκελα, που κοίταζαν την λαυριώτικη περιοχή. Τα προσκυνήματα στη μονή απαγόρευσαν. Τον υδατόπυργο και το πηγάδι κατάσχεσαν — οι μοναχοί αναγκάστηκαν να συλλέγουν βρόχινο νερό από τις στέγες και να κουβαλούν κουβάδες από μυστικές πηγές τις νύχτες.
Τους μοναχούς τους μετέφεραν με τη βία σε δάση και χωράφια, τους στερούσαν την εγγραφή, μετά τους συλλάμβαναν για παραβίαση του διαβατηριακού καθεστώτος. Τους γέροντες και τους θεραπευτές τους έστελναν σε ψυχιατρικά νοσοκομεία.
Ο ηγούμενος Ιωσήφ (Γολοβατιούκ), που τον σεβόταν όλη η περιοχή, το 1962 διώχνει από τον Τριαδικό ναό απόσπασμα αστυνομίας, που ήρθε να πάρει τα κλειδιά. Τον συνέλαβαν, τον κούρεψαν και τον μετέφεραν σε ψυχιατρικό νοσοκομείο στο Μπουντάνοβο. Αργότερα έλαβε το μεγάλο σχήμα με το όνομα Αμφιλόχιος και αγιοποιήθηκε — τώρα όλος ο ορθόδοξος κόσμος τον τιμά ως όσιο Αμφιλόχιο του Ποτσάεφ.
Μέχρι το 1961 στη Λαύρα υπήρχαν 140 μοναχοί. Μετά από μερικά χρόνια — ήδη 35.
Η αδελφότητα έγραψε ανοιχτή επιστολή, που κυκλοφορούσε σε σαμίζνταντ με τον τίτλο «Φύλλα του Ποτσάεφ» και έφτασε σε δυτικούς ραδιοσταθμούς και διεθνείς οργανισμούς. Τον Μάρτιο του 1964 σε συγκέντρωση στο Παρίσι ο νομπελίστας Φρανσουά Μοριάκ είπε τα διάσημα λόγια: «Όταν τον Χριστό τον σταυρώνουν στη Μόσχα, εμείς ακούμε στο Παρίσι τον στεναγμό Του στον Σταυρό». Τότε δημιουργήθηκε η Διεθνής Επιτροπή για τους αντιθρησκευτικούς διωγμούς στην ΕΣΣΔ.
Οι διωγμοί σταμάτησαν. Ο Νικίτα Χρουστσόφ απομακρύνθηκε από την εξουσία τον Οκτώβριο του ίδιου έτους — στην εορτή της Σκέπης της Παναγίας. Το μοναστήρι πάλι άντεξε, δεν παρέδωσε ούτε ένα οχυρό.
Νέα έφοδος
Τον Οκτώβριο του 2025 άγνωστοι με την υποστήριξη της αστυνομίας έκοψαν με γωνιακό τροχό τις κλειδαριές στις πύλες ενός από τους κτιρίους της Λαύρας και προσπάθησαν να μπουν μέσα. Η επίθεση αποκρούστηκε πάλι επιτυχώς - όχι χωρίς την προσευχητική βοήθεια των ασκητών του παρελθόντος και του παρόντος. Πριν από αυτό έγιναν δικαστικές διαδικασίες για τη διάλυση των συμβολαίων μίσθωσης, κινήθηκαν ποινικές υποθέσεις εναντίον των κατοίκων, ασκήθηκε σε αυτούς διοικητική πίεση.
Οι χρυσοί τρούλοι της Λαύρας του Ποτσάεφ υψώνονται πάνω από την πεδιάδα όπως και το 1240, το 1675 και το 1962. Η σερπαντίνα προς τις πύλες είναι εξίσου απότομη και ο ασβεστόλιθος κάτω από τα τείχη — ο ίδιος. Και οι υπερασπιστές της μονής έμειναν οι ίδιοι - πιστοί στην Εκκλησία, γενναίοι και ατρόμητοι. Και το ίδιο το μοναστήρι μέχρι σήμερα παραμένει ακλόνητο προπύργιο της κανονικής Ορθοδοξίας στη Δυτική Ουκρανία.
