Ο θάνατος της Θεοτόκου έγινε η δεύτερη Γέννησή Της
Το Ευαγγέλιο σιωπά για την Κοίμηση της Υπεραγίας Θεοτόκου, κι όμως η Εκκλησία έκανε αυτό το γεγονός μία από τις κυριότερες εορτές του έτους.
Πράγματι, κανένας ευαγγελιστής δεν αναφέρει με ούτε μία γραμμή πώς πέθανε η Μητέρα του Θεού. Δεν υπάρχει ούτε συγκεκριμένη ημερομηνία της κοιμήσεώς Της, ούτε τόπος, ούτε οι περιστάσεις του θανάτου και της ταφής Της. Για σύγκριση — για τον θάνατο του αποστόλου Ιακώβου η Γραφή μιλά ξεκάθαρα (Πράξ 12:2), ενώ για τη Θεοτόκο, της οποίας η μορφή έγινε ο άξονας ολόκληρης της ευαγγελικής ιστορίας — ούτε λέξη. Παράξενο, έτσι δεν είναι;
Η Εκκλησία ωστόσο δεν απλώς μνημονεύει την ημέρα της Κοιμήσεώς Της — χτίζει γύρω από αυτήν μία από τις δώδεκα κυριότερες εορτές του έτους, ανεγείρει ναούς και μονές προς τιμήν της Κοιμήσεως σε ολόκληρο τον κόσμο και διαμορφώνει μια ολόκληρη εικονογραφική παράδοση. Από πού προήλθαν τότε όλες αυτές οι γνώσεις, αν η κύρια πηγή τους — η Αγία Γραφή — σιωπά για την Κοίμηση;
Η απάντηση κρύβεται στη σύνθεση της εικόνας της σημερινής εορτής. Πιο συγκεκριμένα — σε μία λεπτομέρεια που εύκολα παραβλέπεται κατά την ασπασμό της εικόνας, χωρίς να την έχουμε ποτέ παρατηρήσει σωστά.
Ποιος βρίσκεται στα χέρια του Χριστού;
Ας κοιτάξουμε προσεκτικά οποιαδήποτε εικόνα της Κοιμήσεως. Στο κέντρο βλέπουμε την Υπεραγία Θεοτόκο επί της νεκρικής κλίνης, γύρω Της — θρηνούντες απόστολοι, και πίσω από την κλίνη στέκεται ο Χριστός μέσα σε λαμπερή δόξα. Και στα χέρια Του — ένα βρέφος, σπαργανωμένο σαν νεογέννητο. Η πρώτη σκέψη: αυτό είναι το ίδιο το Θείο Βρέφος από την εικόνα της Γεννήσεως, μόνο που εδώ ο Σωτήρας κρατά στην αγκαλιά Του τον Εαυτό Του.
Όχι όμως. Αυτό δεν είναι καθόλου παραπομπή στην αρχή της ευαγγελικής ιστορίας. Στα χέρια του Ιησού βρίσκεται η ψυχή της Θεοτόκου.
Οι αγιογράφοι για αιώνες την απεικόνιζαν ακριβώς έτσι — μικροσκοπική, σπαργανωμένη, αδύναμη — διότι ήθελαν να δείξουν με αυτό κάτι περισσότερο από απλή μετάβαση της ψυχής στην αιώνια ζωή.
Η Μητέρα, που κάποτε κρατούσε στην αγκαλιά Της τον νεογέννητο Θεό, εδώ η ίδια γίνεται αυτό το βρέφος στα χέρια του ίδιου Της του Υιού. Οι οικογενειακοί ρόλοι αντιστρέφονται.
Να γίνεις βρέφος για να σωθείς
Μόλις αρχίσουμε να κατανοούμε τη σημασία αυτής της εικόνας, αυτή δεν απλώς απεικονίζει πλέον το θέμα της εορτής, αλλά αρχίζει να κηρύττει σιωπηλά. Ο θάνατος κατά την αντίληψη της Εκκλησίας δεν είναι διάλυση στο μηδέν, ούτε εξαφάνιση της προσωπικότητας, αλλά δεύτερη γέννηση: η ίδια εμφάνιση στον κόσμο, μόνο προς την αντίθετη κατεύθυνση.
Ο ίδιος ο Κύριος κάποτε είπε στους μαθητές κάτι εκπληκτικά παρόμοιο: εάν μη στραφήτε και γένησθε ως τα παιδία, ου μη εισέλθητε εις την βασιλείαν των ουρανών (Μτ 18:3). Η εικόνα της Κοιμήσεως της Υπεραγίας Θεοτόκου δείχνει πώς ακριβώς αυτό συμβαίνει στην πράξη — στο παράδειγμα του πρώτου ανθρώπου για τον οποίο αυτή η Βασιλεία ανοίχθηκε. Εκεί δεν μπορεί κανείς να φτάσει έχοντας μόνο εξουσία, γήινες αξίες ή ακόμα και τη σοφία που συσσωρεύτηκε σε μια ζωή.
Στον παράδεισο μπορεί κανείς να φτάσει τότε, όταν ο Θεός παίρνει στα χέρια Του εσένα, μικρό και αδύναμο.
Για τον άνθρωπο που φοβάται τα γηρατειά, φοβάται να γίνει κάποτε εξαρτημένος από τους δικούς του και σωματικά αδύναμος, αυτό είναι πολύ παρηγορητικό. Η Εκκλησία βεβαιώνει ότι σε ολόκληρη την πορεία προς την Ουράνια Κατοικία θα σε υποστηρίζουν με φροντίδα.
Μονές που πέθαναν και γεννήθηκαν ξανά
Σύμπτωση ή όχι, αλλά αυτός ο ίδιος κύκλος θανάτου και αναστάσεως είναι κυριολεκτικά χαραγμένος στη μοίρα των κυριότερων μονών της Ουκρανίας, που κάποτε έλαβαν τον τίτλο της Λαύρας και την ονομασία προς τιμήν της Κοιμήσεως της Υπεραγίας Θεοτόκου.
Ο κεντρικός καθεδρικός ναός της Κιέβο-Πετσερσκάγια Λαύρας ανατινάχθηκε το 1941, εν μέσω πολέμου, και για αρκετές δεκαετίες στη θέση του υπήρχαν μόνο ερείπια. Αποκαταστάθηκε μόνο το 1998–2000 και εγκαινιάστηκε εκ νέου στις 24 Αυγούστου 2000 — την Ημέρα Ανεξαρτησίας της Ουκρανίας.
Ο Καθεδρικός Ναός της Κοιμήσεως της Σβιατογκόρσκαγια Λαύρας στα σοβιετικά χρόνια μετατράπηκε σε κινηματογράφο, ενώ η ίδια η μονή για πολλά χρόνια ήταν καταχωρημένη ως απλή σοβιετική τουριστική βάση. Οι μοναχοί επέστρεψαν εκεί μόλις το 1992, και τον τίτλο της Λαύρας η μονή έλαβε το 2004.
Δύο φορές τον 20ό αιώνα αυτές οι μονές διένυσαν ακριβώς την ίδια πορεία με την Παναγία Προστάτιδά τους.
Ίσως γι' αυτό η αφιέρωσή τους στην Κοίμησή Της έγινε όχι απλώς φόρος τιμής στην παράδοση, αλλά άμεση μαρτυρία ότι η αληθινή μοναχική ζωή είναι θάνατος για τον κόσμο και ανάσταση στην αιώνια ζωή.
Όταν έρθουμε στη λειτουργία της εορτής στον ναό, ας κοιτάξουμε την εικόνα πιο προσεκτικά. Ας διακρίνουμε σε αυτήν τα χέρια του Χριστού και την τυλιγμένη σε σπάργανα ψυχή της Μητέρας Του. Και ας καταλάβουμε επιτέλους: δεν χρειάζεται να αποδεικνύουμε σε όλους την ωριμότητά μας. Αρκεί να είσαι ώριμος ενήλικας στην εμφάνιση, αλλά καθαρό παιδί στην ψυχή, για να φέρει αυτή την ψυχή στα χέρια Του στον Ουρανό ο Σωτήρας μας.
