Ο Θεός άκουσε την κραυγή του Δαβίδ, θα ακούσει και τη δική μας
Το ένα τρίτο των βιβλικών ψαλμών είναι κραυγή πόνου, παράπονα και οργή απευθυνόμενα στον Θεό. Η Εκκλησία δεν διέγραψε ούτε μία γραμμή από αυτούς – γιατί σε αυτό μπορεί κανείς να βρει στήριγμα.
Ένας άνθρωπος θάβει έναν αγαπημένο. Ή λαμβάνει θλιβερά νέα από το μέτωπο. Ή απλώς ξυπνά για πέμπτο συνεχόμενο χρόνο από συναγερμό αεροπορικής επίθεσης – και κάποια στιγμή πιάνει τον εαυτό του να σκέφτεται: «Κύριε, πού είσαι;» Και αμέσως μετά έρχεται μια δεύτερη σκέψη: «Μάλλον δεν πρέπει να σκέφτομαι έτσι, ο Θεός τιμωρεί γι' αυτό, αμαρτάνω». Ανοίγει πανικόβλητος το Ψαλτήρι – και βλέπει εκεί την ίδια κραυγή βοήθειας.
Το ένα τρίτο του Ψαλτηρίου είναι κραυγή
Οι βιβλιστές έχουν από καιρό υπολογίσει ότι περίπου το ένα τρίτο όλων των ψαλμών είναι θρηνητικοί, με παράπονα, παράμεμψη και κραυγή βοήθειας. Ο Ψαλμωδός σε απόγνωση ρωτά τον Θεό: «Ἐξεγέρθητι, ἵνα τί ὑπνοῖς, Κύριε; ἀνάστηθι καὶ μὴ ἀπώσῃ εἰς τέλος» (Ψαλμ. 43:24). Ο βασιλιάς Δαβίδ αναφωνεί: «Ἕως πότε, Κύριε, ἐπιλήσῃ μου εἰς τέλος; ἕως πότε ἀποστρέψεις τὸ πρόσωπόν σου ἀπ' ἐμοῦ;» (Ψαλμ. 12:2). Κυριολεκτικά σε κάθε φράση υπάρχει παράμεμψη: «Κύριε, κοιμάσαι, με έχεις ξεχάσει, έχεις στρέψει το πρόσωπό Σου μακριά μου».
Η Εκκλησία θα μπορούσε να είχε διαγράψει αυτές τις γραμμές από τις λειτουργικές αναγνώσεις – είναι πολύ άβολες για τον άνθρωπο που θέλει να βλέπει στον Θεό μόνο πηγή παρηγοριάς. Αλλά δεν τις διέγραψε.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος, ερμηνεύοντας τα λόγια του 43ου ψαλμού για τον κοιμώμενο Θεό, παρατηρεί ότι οι πιστοί που κατηγορούν τον Δημιουργό εξακολουθούν να Του εμπιστεύονται. Αυτή είναι η ουσία των βιβλικών παραμέμψεων: ο θρήνος και η γογγυσμός δεν αποκλείουν την πίστη στον Θεό, αλλά τη συνοδεύουν.
Η ανθρώπινη προσευχή του Θεού
Επί του Σταυρού, τις τελευταίες ώρες της επίγειας ζωής Του, ο Κύριος Ιησούς Χριστός εκφωνεί: «Θεέ μου, Θεέ μου, ἱνατί με ἐγκατέλιπες;» (Ματθ. 27:46). Τι είναι αυτό; Είναι ο πρώτος στίχος του 21ου ψαλμού – ενός αρχαίου θρήνου που κάθε Ιουδαίος γνώριζε απ' έξω.
Ο Χριστός, ως Θεός, κραυγάζει ως Άνθρωπος, βιώνοντας την εμπειρία της εγκατάλειψης και ακούγοντας τη σιωπή των Ουρανών τη στιγμή που ο σωματικός Του πόνος φτάνει στο αποκορύφωμα.
Εάν ο Υιός του Θεού στην ανθρώπινη φύση Του ευδόκησε να εκφωνήσει αυτά τα λόγια, θα ήταν παράδοξο να αρνούμαστε τη δυνατότητά μας να παραπονούμαστε στον Θεό για τα βάρη του βιοτικού σταυρού.
Ο ψαλμός στον οποίο δεν υπάρχει παρηγοριά
Οι περισσότεροι θρήνοι του Ψαλτηρίου έχουν πάντως μια φωτεινή απόχρωση. Ο συγγραφέας κραυγάζει, παραπονιέται – και μετά, προς το τέλος του ψαλμού, θυμάται τον Θεό και κλείνει τον κατηγορητήριο λόγο με λόγια ελπίδας. Υπάρχει όμως εξαίρεση σε αυτόν τον κανόνα. Ο 87ος ψαλμός αντίθετα ξεκινά με επίκληση στον Κύριο, και τελειώνει με τα λόγια: «Ἀπέστησας ἀπ' ἐμοῦ φίλον καὶ πλησίον, καὶ τοὺς γνωστούς μου ἀπὸ ταλαιπωρίας» (Ψαλμ. 87:19). Και τίποτε άλλο. Καμία στροφή προς το φως και κανένα τελικό «αλλά θα Σε δοξάζω πάντοτε». Το σκοτάδι στην ψυχή του συγγραφέα παραμένει σκοτάδι μέχρι τον τελευταίο στίχο.
Αυτός ο ψαλμός αποδεικνύει ότι ο Θεός δεν απαιτεί από τον θλιβόμενο άνθρωπο παράσταση ευθυμίας. Μπορεί κανείς να τελειώσει την προσευχή μέσα στο σκοτάδι, στο αδιαπέραστο σκότος.
Και η παρουσία ενός τέτοιου κειμένου στη Γραφή είναι ήδη παρηγοριά: σημαίνει ότι αυτός ο πόνος έχει τη θέση του, και δεν χρειάζεται να προσπαθεί κανείς να τον συγκαλύψει.
Η διαφορά μεταξύ θρήνου και ακηδίας
Εδώ είναι σημαντικό να μην συγχέουμε τον θρήνο με την ακηδία. Ο θρήνος είναι πόνος που ρίχνεται στο πρόσωπο του Θεού, απευθυνόμενος σε Αυτόν, που ακόμα περιμένει απάντηση. Η ακηδία είναι πόνος που κλείνεται μέσα στον άνθρωπο, ο οποίος παύει να παραπονιέται σε οποιονδήποτε, επειδή δεν πιστεύει ότι αυτό έχει κάποιο νόημα.
Ο Όσιος Σιλουανός ο Αθωνίτης ταλαιπωρήθηκε για δεκαπέντε χρόνια από λογισμούς απαισιοδοξίας, μέχρι που κάποτε άκουσε στην καρδιά του την απάντηση: «Κράτει τον νου σου εν τω άδη και μη απελπίζου». Δηλαδή – κράτα τον νου σου στο σκοτάδι του άδη, για να μην αμαρτάνεις. Αλλά, ταυτόχρονα – μην απελπίζεσαι.
Ο Γέρων Σιλουανός εξηγούσε αργότερα: πολλοί ασκητές, βρισκόμενοι σε κατάσταση θεοεγκατάλειψης, πέφτουν στην απόγνωση και γι' αυτό δεν μπορούν να προχωρήσουν παραπέρα. Ενώ εκείνος που θυμάται ότι ο Κύριος τον αγαπά παρ' όλα αυτά, στέκεται ως οχυρό απέναντι στους μεταβαλλόμενους ανέμους.
Οι θρηνητικοί ψαλμοί επίσης επιτρέπουν στον άνθρωπο να στέκεται σαν στην άκρη του σκότους, αλλά με το πρόσωπο στραμμένο προς τον Θεό.
Ο Θεός επιτρέπει να Τον κατηγορούν
Τον βασιλιά Δαβίδ, συγγραφέα των πιο οξύθυμων και τολμηρών ψαλμών, η Γραφή αποκαλεί άνδρα κατά την καρδίαν του Θεού (Α΄ Βασ. 13:14). Ο Θεός δεν αποστρέφεται τον άνθρωπο που τόλμησε να Τον κατηγορήσει για τη σιωπή Του. Άκουσε αυτή την κατηγορία και επέτρεψε να παραμείνει γραμμένη για πάντα, ώστε να μπορεί να την επαναλάβει οποιοσδήποτε από εμάς.
Αυτό δεν σημαίνει ότι μας δίνεται πλήρες δικαίωμα να μισούμε τον Θεό. Σημαίνει κάτι άλλο: μπορούμε να Του φέρουμε την οργή μας, το «έως πότε» μας, το «ινατί με εγκατέλιπες» μας – και Εκείνος σιωπηλά θα δεχτεί τις κραυγές μας.
Η προσευχή δεν είναι υποχρεωτικό να ξεκινά με λόγια ευχαριστίας. Μερικές φορές ξεκινά με ειλικρινή λόγια παράμεμψης: «Ἐξεγέρθητι, ἵνα τί ὑπνοῖς, Κύριε;» Και σε απάντηση θα ακούσουμε τα λόγια του Σωτήρος από το Ευαγγέλιο: «καὶ ἰδοὺ ἐγὼ μεθ' ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος» (Ματθ. 28:20).
