Η πίστη δεν είναι πούλι για θεαματική αναμέτρηση
Οι διαφωνίες για την πίστη στα κοινωνικά δίκτυα μοιάζουν όλο και περισσότερο με μάχες χωρίς κανόνες. Ρωτάμε έναν άγιο, ο οποίος πριν από δεκαέξι αιώνες ήξερε πώς να μιλά σε εκείνους που χρειάζονται μόνο μια αρένα μάχης.
Κάτω από την είδηση για έναν ακόμη ναό της ΟΟΔΟΕ που αφαιρέθηκε, μέσα σε μία ώρα συγκεντρώνονται αρκετές εκατοντάδες διαφορετικά σχόλια. Κάτω από άλλες αναρτήσεις κάποιος αλλόθρησκος απαιτεί να «αποδείξεις» την Τριάδα σε τρεις προτάσεις. Κάποιος χλευάζει απροκάλυπτα τους ιερείς. Κάποιος παραθέτει αγίους πατέρες με θαυμαστικά, συχνά χωρίς να έχει ανοίξει καν την πηγή. Σε μια οικογενειακή γιορτή ο θείος, που δεν έχει πατήσει σε ναό από την ημέρα της βάπτισής του, ξαφνικά, ανάμεσα στη σαλάτα και το επόμενο ποτηράκι βότκας, ανοίγει κουβέντα για το «τι έχετε καταφέρει να επινοήσετε εκεί στην Εκκλησία σας». Και οι μπλόγκερ μαζεύουν προβολές με βίντεο που έχουν εντυπωσιακούς τίτλους όπως «Ο ιερέας δεν μπόρεσε να απαντήσει».
Βρισκόμαστε μπροστά σε μια δυσάρεστη επιλογή. Μπορούμε να μπλεχτούμε σε ένα καβγά και μετά από μία ώρα να διαπιστώσουμε ότι θυμώνουμε, πετάμε σαρκαστικές ατάκες και δεν θυμόμαστε πια για ποιον λόγο ξεκινήσαμε τη συζήτηση. Μπορούμε να σιωπήσουμε και μετά να κατηγορούμε τον εαυτό μας για δειλία όλο το βράδυ. Και οι δύο δρόμοι φαίνονται ήττα.
Για να βρούμε τη «χρυσή τομή» στη θεολογική πολεμική, ας μεταφερθούμε νοερά στην Κωνσταντινούπολη του έτους 380. Στην πρωτεύουσα, όπου σχεδόν όλοι οι ναοί βρίσκονταν ήδη στα χέρια των Αρειανών, μια μικρή ορθόδοξη κοινότητα συγκεντρώνεται γύρω από τον ποιμένα της, τον άγιο Γρηγόριο, τον οποίο η Εκκλησία αργότερα θα ονομάσει Θεολόγο. Το βράδυ, υπό το φως της λαμπάδας, ετοιμάζει έναν λόγο κατά των Ευνομιανών, ανθρώπων που είχαν μετατρέψει τη συζήτηση για τον Θεό σε αγώνα του δρόμου. Πηγαίνουμε σε εκείνον με ερωτήματα γνωστά σε όποιον έχει ανοίξει έστω και μία φορά τα σχόλια κάτω από εκκλησιαστικές αναρτήσεις.
Μπλόγκερ ως θεαματικοί παλαιστές
– Δέσποτα, γιατί κάθε συζήτηση για την πίστη καταλήγει τώρα σε σύγκρουση; Έχω την αίσθηση ότι οι άνθρωποι έρχονται όχι για να ακούσουν τον αντίπαλο, αλλά για να νικήσουν σε λεκτική μάχη.
Ο άγιος Γρηγόριος παραμερίζει το χειρόγραφο, χαμογελά πικρά και απαντά σαν να διάβαζε μόλις τη ροή ειδήσεων:
– Διότι υπάρχουν, πράγματι υπάρχουν άνθρωποι, στους οποίους στους λόγους μας ξύνονται και η ακοή και η γλώσσα, και ακόμη, όπως βλέπω, και τα χέρια. Μοιάζουν με θεαματικούς παλαιστές, που παρουσιάζουν όχι εκείνον τον αγώνα που οδηγεί στη νίκη σύμφωνα με τους νόμους της πάλης, αλλά εκείνον που προσελκύει τα βλέμματα των αδαών και κερδίζει την επιδοκιμασία τους.
Σώπασε λίγο και έπειτα πρόσθεσε με ειρωνεία:
– Και τους αρέσει να παίζουν με τα λόγια, όπως με πούλια.
Δεν θα μπορούσε να ειπωθεί με μεγαλύτερη ακρίβεια. Ο διαπληκτιζόμενος στα σχόλια χρειάζεται κοινό για να επιβεβαιώσει τον εαυτό του. Συχνά δεν ελπίζει καν να μεταπείσει τον συνομιλητή, υπολογίζει όμως να συγκεντρώσει την επιδοκιμασία των ακολούθων του, που δεν καταλαβαίνουν από θεολογία περισσότερο από τον ίδιο. Για εκείνον η πίστη είναι μια σκακιέρα με πούλια και τα άγια πράγματα είναι απλώς άλλο ένα πιόνι, που μπορεί να «φαγωθεί» εντυπωσιακά μετά από μια επιτυχημένη κίνηση.
Πότε, μπροστά σε ποιον και πόσο να κηρύττει κανείς
– Τι να κάνουμε λοιπόν; Να σιωπούμε; Τότε βγαίνει ότι ντρεπόμαστε για την πίστη μας.
Ο Δεσπότης κουνά το κεφάλι και σηκώνει το δάχτυλο, σαν να μας προειδοποιεί για το λάθος μας:
– Είναι ψυχοβλαβές να θεολογεί κανείς αδιάκοπα. Το κακό δεν είναι στη θεολογία, αλλά στην ακαιρία, στην έλλειψη μέτρου. Ακόμη και το μέλι, αν ληφθεί σε υπερβολή και μέχρι κορεσμού, προκαλεί εμετό.
Και προσθέτει:
– Μπορεί κανείς να φιλοσοφεί όχι πάντοτε, όχι μπροστά σε οποιονδήποτε και όχι αγγίζοντας τα πάντα, αλλά πρέπει να γνωρίζει: πότε, μπροστά σε ποιον και πόσο.
Τις ίδιες τις συζητήσεις για τον Θεό ο άγιος τις ενθαρρύνει. Απλώς δεν συμβουλεύει να ταΐζεις με μέλι εκείνον που έχει ήδη χορτάσει, ούτε να το κάνεις άκαιρα. Η συζήτηση για την Τριάδα ανάμεσα σε αδιάφορες πρόποσεις σε ένα τραπέζι είναι ακριβώς τέτοιο μέλι. Το κήρυγμα για την Κρίση του Θεού σε έναν άνθρωπο που μόλις έχασε τον γιο του, όσο αμαρτωλός κι αν ήταν εκείνος, είναι επίσης δηλητήριο. Ακόμη και τα πιο σωστά λόγια, όταν λέγονται άκαιρα, προκαλούν απώθηση στον ακροατή.
– Και μπροστά σε ποιους μπορεί κανείς να κηρύττει, Δέσποτα;
– Μπροστά σε εκείνους που ασχολούνται με αυτό επιμελώς και όχι παρεμπιπτόντως ανάμεσα στους άλλους, που μιλούν για τον Θεό μετά τις ιπποδρομίες, τα θεάματα και τα τραγούδια, μετά την ικανοποίηση της κοιλιάς και ό,τι χειρότερο από την κοιλιά. Διότι για τους τελευταίους είναι διασκέδαση να φιλονικούν για τέτοια θέματα και να διακρίνονται για την οξύτητα των αντιρρήσεων.
Οι ιπποδρομίες σήμερα έχουν αντικατασταθεί από σειρές και ποδόσφαιρο, όμως ο άνθρωπος έμεινε ίδιος. Για κάποιον η συζήτηση για τον Θεό είναι ζήτημα ζωής και μοίρας, για κάποιον άλλον είναι διασκέδαση ανάμεσα σε δύο άλλες διασκεδάσεις. Η ικανότητα να διακρίνεις αυτές τις δύο καταστάσεις είναι πολύτιμη δεξιότητα.
Αδελφοί που δεν φέρονται αδελφικά
– Δέσποτα, κι αν ο συνομιλητής έχει έρθει μόνο για να φιλονικήσει και δεν θα φύγει μέχρι να ακούσει μια απάντηση που τον ικανοποιεί;
Ο αρχιποιμένας απαντά αυστηρά:
– Ας μη τρέχουμε πέρα από τον στόχο, σαν θερμόαιμα και ασυγκράτητα άλογα, που έχουν πετάξει από πάνω τους τον αναβάτη – τον νου, και έχουν απορρίψει το καλό χαλινάρι – την ευλάβεια.
Οι αντίπαλοι του αγίου ήταν πολύ καλά καταρτισμένοι θεολογικά. Ο Ευνόμιος δίδασκε ότι η ουσία του Θεού μπορεί να εξαντληθεί με έναν μόνο ορισμό. Διαβεβαίωνε ότι γνωρίζει τη Θεία ουσία εξίσου καλά όσο τον ίδιο του τον εαυτό. Αν το μυστήριο μπορεί να χωρέσει σε έναν τύπο, μπορεί να φωνάζεται και στην πλατεία. Ο άγιος υπενθυμίζει ότι ο Θεός είναι μεγαλύτερος από κάθε ορισμό και ότι για Εκείνον μπορεί κανείς να μιλά μόνο με ευλάβεια.
Ταυτόχρονα δεν αποκηρύσσει τους αντιπάλους. Μπορεί κανείς να εξακολουθεί να τηρεί τις πεποιθήσεις του χωρίς να μετατρέπει τον συνομιλητή σε εχθρό. Ακόμη και στον πιο επιθετικό διαπληκτιζόμενο μπορεί να απαντήσει κανείς χωρίς οργή ή να αποχωρήσει σιωπηλά από τη συζήτηση χωρίς να χτυπήσει την πόρτα.
Αφήνουμε τον άγιο με μια απροσδόκητη ανακούφιση. Αποδεικνύεται ότι δεν είναι απαραίτητο να κερδίζουμε κάθε διαφωνία στο διαδίκτυο και δεν χρειάζεται να ντρεπόμαστε για τη σιωπή εκεί όπου η συζήτηση έχει μετατραπεί σε θέαμα. Σημασία έχει να θυμόμαστε για Ποιον και για ποιον σκοπό μιλάμε εξαρχής.
Στο κατώφλι του κελιού του ο Δεσπότης Γρηγόριος μας συνοδεύει με την τελευταία του παραίνεση:
– Αν είναι αδύνατο να εξαλείψουμε την έχθρα, τουλάχιστον για τα μυστηριώδη ας μιλάμε μυστηριωδώς και για τα άγια αγίως.
Ακουμπά το χέρι του στον ώμο μας και, μετά από μια σιωπή, προσθέτει:
– Το να θυμόμαστε τον Θεό είναι για εμάς αναγκαιότερο από το να αναπνέουμε.
