Το μυστήριο των ξεχασμένων συμβόλων των κατακομβών
Ο Σταυρός στους πρώτους αιώνες του χριστιανισμού δεν γινόταν αντιληπτός ως σύμβολο κοσμικής εξουσίας. Η παράδοξη νίκη επί του θανάτου μέσω εκούσιας ταπείνωσης και παθήματος.
Ο Σταυρός είναι διαρκώς παρών στην καθημερινή ζωή του χριστιανού: συνήθως φοράμε σταυρό στο λαιμό, κάνουμε το σημείο του σταυρού πάνω μας, σταυροί στέφουν τους τρούλους των ναών, βρίσκεται στη γωνία των εικόνων μαζί με τις εικόνες στα σπίτια μας και ούτω καθεξής. Ο Σταυρός μάς προστατεύει, μάς φυλάσσει από τις παγίδες του διαβόλου, στον Σταυρό αφιερώνονται ακολουθίες, τεμάχια του Τιμίου Ξύλου θεωρούνται από τα μεγαλύτερα χριστιανικά κειμήλια. Τον Σταυρό απεικονίζουν σε κρατικές σημαίες και εθνόσημα, ενίοτε δε σε άρματα μάχης, αεροσκάφη και άλλα όπλα.
Ας δούμε όμως πώς αντιμετώπιζαν οι πρώτοι χριστιανοί τον ίδιο τον Σταυρό του Χριστού και την οπτική του απεικόνιση.
Το παράδοξο της νίκης μέσω της ήττας
Ακόμη πριν από τη Σταύρωσή Του, ο Χριστός μιλούσε για τον σταυρό: «Έλεγε δε προς πάντας· εἴ τις θέλει ὀπίσω μου ἔρχεσθαι, ἀπαρνησάσθω ἑαυτὸν καὶ ἀράτω τὸν σταυρὸν αὐτοῦ καθ᾿ ἡμέραν, καὶ ἀκολουθείτω μοι» (Λκ. 9:23). Στον ρωμαϊκό κόσμο το να σηκώσεις σταυρό σήμαινε να δεχτείς τη μοίρα του καταδικασμένου. Ο Χριστός λοιπόν μιλά εδώ πρωτίστως για αυταπάρνηση και ετοιμότητα να Τον ακολουθήσει κανείς μέχρι και το παθήμα και τον θάνατο. Η άρση του σταυρού δεν σήμαινε νίκη σε πόλεμο, ούτε θρίαμβο κάποιου κράτους, ούτε προφύλαξη από κάθε θλίψη και δυσκολία, αλλά ακριβώς το αντίθετο — ταπεινή αποδοχή αυτών των θλίψεων, της ντροπής, της ήττας με την κοσμική σημασία της λέξης.
Το θέμα του Σταυρού απαντά σε πολλά βιβλία της Καινής Διαθήκης, αλλά το αναπτύσσει πιο συστηματικά ο απόστολος Παύλος. «Οὐ γὰρ ἀπέστειλέ με Χριστὸς βαπτίζειν, ἀλλ᾿ εὐαγγελίζεσθαι, οὐκ ἐν σοφίᾳ λόγου, ἵνα μὴ κενωθῇ ὁ σταυρὸς τοῦ Χριστοῦ. Ὁ λόγος γὰρ ὁ τοῦ σταυροῦ τοῖς μὲν ἀπολλυμένοις μωρία ἐστί, τοῖς δὲ σῳζομένοις ἡμῖν δύναμις Θεοῦ ἐστι» (Α΄ Κορ. 1:17–18).
Δύναμη σε τι; Στην υπεροχή, στην εξύψωση πάνω από τους άλλους, στην ικανότητα να επιβάλλεις τη θέλησή σου; Όχι, είναι ακριβώς το αντίθετο. Η δύναμη — στην ταπείνωση, στην αυταπάρνηση, στην υπακοή στον Θεό.
Σε αυτό καλούνταν οι ακόλουθοι του Χριστού: «οἱ δὲ τοῦ Χριστοῦ τὴν σάρκα ἐσταύρωσαν σὺν τοῖς παθήμασι καὶ ταῖς ἐπιθυμίαις» (Γαλ. 5:24)· με αυτό καυχιόταν ο απόστολος Παύλος: «ἐμοὶ δὲ μὴ γένοιτο καυχᾶσθαι εἰ μὴ ἐν τῷ σταυρῷ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, δι᾿ οὗ ἐμοὶ κόσμος ἐσταύρωται κἀγὼ τῷ κόσμῳ» (Γαλ. 6:14).
Επί του Σταυρού συντελέστηκε η σωτηρία μας: «...ἐξαλείψας τὸ καθ᾿ ἡμῶν χειρόγραφον τοῖς δόγμασιν ὃ ἦν ὑπεναντίον ἡμῖν, καὶ αὐτὸ ἦρκεν ἐκ τοῦ μέσου προσηλώσας αὐτὸ τῷ σταυρῷ· ἀπεκδυσάμενος τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς ἐξουσίας ἐδειγμάτισεν ἐν παρρησίᾳ, θριαμβεύσας αὐτοὺς ἐν αὐτῷ» (Κολ. 2:14–15). Εδώ ο απόστολος χρησιμοποίησε σκόπιμα το ελληνικό ρήμα θριαμβεύω — «οδηγώ σε θρίαμβο», «θριαμβεύω επί του νικημένου», δηλαδή χρησιμοποίησε οικείες εικόνες στρατιωτικής νίκης. Ο Σταυρός — νίκη, αλλά νίκη επί τίνος ή ποιου;
Ο Χριστός δεν θριαμβεύει διόλου επί κοσμικών κρατών, αρχών και εξουσιών, «ὅτι οὐκ ἔστιν ἡμῖν ἡ πάλη πρὸς αἷμα καὶ σάρκα, ἀλλὰ πρὸς τὰς ἀρχάς, πρὸς τὰς ἐξουσίας, πρὸς τοὺς κοσμοκράτορας τοῦ σκότους τοῦ αἰῶνος τούτου, πρὸς τὰ πνευματικὰ τῆς πονηρίας ἐν τοῖς ἐπουρανίοις» (Εφ. 6:12).
Στην Επιστολή προς Εβραίους βλέπουμε την ίδια λογική, αν και η λέξη «σταυρός» δεν χρησιμοποιείται σε αυτό το χωρίο: «...ἵνα διὰ τοῦ θανάτου καταργήσῃ τὸν τὸ κράτος ἔχοντα τοῦ θανάτου, τοῦτ᾿ ἔστι τὸν διάβολον, καὶ ἀπαλλάξῃ τούτους, ὅσοι φόβῳ θανάτου διὰ παντὸς τοῦ ζῆν ἔνοχοι ἦσαν δουλείας» (Εβρ. 2:14–15).
Αυτός είναι ο τύπος της υπαρξιακής νίκης επί του θανάτου μέσω του ίδιου του θανάτου, και όχι μέσω στρατιωτικής ή πολιτικής νίκης.
Ο Χριστός νικά εκείνον που έχει «το κράτος του θανάτου», όχι φονεύοντας τον αντίπαλο, αλλά περνώντας ο Ίδιος διά του θανάτου. Ο Χριστός «ἐταπείνωσεν ἑαυτόν, γενόμενος ὑπήκοος μέχρι θανάτου, θανάτου δὲ σταυροῦ» (Φιλ. 2:8).
Νίκη επί του θανάτου μέσω της κοσμικής ήττας, ανύψωση στον Ουρανό μέσω του επαίσχυντου θανάτου επί σταυρού. «...Ἰησοῦν, ὃς ἀντὶ τῆς προκειμένης αὐτῷ χαρᾶς ὑπέμεινε σταυρόν, αἰσχύνης καταφρονήσας, ἐν δεξιᾷ τε τοῦ θρόνου τοῦ Θεοῦ κεκάθικεν» (Εβρ. 12:2).
Ο Σταυρός από την αρχή ήταν ένα από τα κεντρικά θέματα του χριστιανικού κηρύγματος των πρώτων αιώνων, πράγμα που δεν μπορεί να ειπωθεί για τον σταυρό ως οπτικό σύμβολο. Ως κεντρικό στοιχείο της χριστιανικής συμβολικής ο σταυρός χρησιμοποιείται μόνο από τα μέσα του Δ΄ αιώνα.
Ο πλούτος της πρώιμης χριστιανικής συμβολικής
Η συμβολική των χριστιανών των τριών πρώτων αιώνων ανταποκρινόταν στο Ευαγγέλιο και στα άλλα κείμενα της Καινής Διαθήκης. Ήταν σημαντικά πιο ποικίλη από τη μεταγενέστερη κουλτούρα που επικεντρώθηκε γύρω από τον σταυρό. Σε επιτύμβιες στήλες, σφραγίδες και τοίχους κατακομβών απαντούσαν το ψάρι, το περιστέρι, το πλοίο, η άγκυρα, οι άρτοι, ο προσευχόμενος άνθρωπος, ο προφήτης Ιωνάς και ο Καλός Ποιμένας.
Γύρω στο 200 μ.Χ. ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς συμβούλευε τους χριστιανούς να επιλέγουν για τις προσωπικές τους σφραγίδες «περιστερά, ψάρι, πλοίο που πλέει με τον άνεμο, λύρα ή άγκυρα πλοίου».
Αξιοσημείωτο είναι ότι σε αυτή την απαρίθμηση ο Κλήμης δεν αναφέρει τον σταυρό. Αυτό δεν σημαίνει ότι η απεικόνιση του σταυρού ήταν άγνωστη στους χριστιανούς της εποχής εκείνης. Δείχνει όμως ότι ο σταυρός δεν ανήκε στο σύνολο των εικόνων που ο Κλήμης έκρινε σκόπιμο να συστήσει στον χριστιανό.
Ένα ακόμη χαρακτηριστικό στοιχείο στα έργα του Κλήμεντος: έγραφε ότι ο χριστιανός δεν πρέπει να απεικονίζει «ξίφος ή τόξο, εφόσον ακολουθούμε την ειρήνη». Δηλαδή η χριστιανική συμβολική ήταν έντονα ειρηνόφιλη, και οι ποιμένες ήταν αρκετά ευαίσθητοι ώστε να μην απεικονίζουν σύμβολα που θα μπορούσαν να ερμηνευθούν στο πλαίσιο της κοσμικής εξουσίας, της βίας ή κάτι παρόμοιου.
Ένα από τα αρχαιότερα και πιο διαδεδομένα χριστιανικά σύμβολα ήταν το ψάρι. Θύμιζε τα ευαγγελικά θαύματα, το βάπτισμα και την ευχαριστιακή τράπεζα. Η ελληνική λέξη ΙΧΘΥΣ γινόταν αντιληπτή ως ομολογία: «Ιησούς Χριστός, Θεού Υιός, Σωτήρ».
Ένα άλλο αρχαίο σύμβολο ήταν η άγκυρα. Εξέφραζε την ελπίδα, η οποία, όπως γράφει ο απόστολος Παύλος στην Επιστολή προς Εβραίους, είναι για την ψυχή «ὡς ἄγκυραν τῆς ψυχῆς ἀσφαλῆ τε καὶ βεβαίαν» (Εβρ. 6:19). Στα χριστιανικά μνημεία αυτές οι εικόνες συνδυάζονταν συχνά: το ψάρι παρέπεμπε στον Χριστό, η άγκυρα — στη σωτήρια ελπίδα.
Μία από τις πιο διαδεδομένες εικόνες ήταν ο Καλός Ποιμένας. Αυτή η εικόνα ήταν γνωστή ήδη από προχριστιανικές εποχές, αλλά στον χριστιανισμό έγινε απεικόνιση του Χριστού που σώζει τον άνθρωπο και τον οδηγεί στην αιώνια ζωή. «Ἐγώ εἰμι ὁ ποιμὴν ὁ καλός· ὁ ποιμὴν ὁ καλὸς τὴν ψυχὴν αὐτοῦ τίθησιν ὑπὲρ τῶν προβάτων» (Ιω. 10:11).
Τα πρώτα μαρτύρια του σημείου του σταυρού
Η απεικόνιση του σταυρού, φυσικά, ήταν επίσης γνωστή στους αρχαίους χριστιανούς. Ο Τερτυλλιανός στις αρχές του Γ΄ αιώνα έγραφε ότι οι πιστοί κατά την είσοδο και έξοδο, κατά το ντύσιμο, το πλύσιμο, το κάθισμα στο τραπέζι και την έναρξη των συνηθισμένων εργασιών σφράγιζαν το μέτωπό τους με τον σταυρό. Υπογραμμίζουμε ότι ο Τερτυλλιανός μαρτυρεί για τη χειρονομία του σημείου του σταυρού, και όχι για την ευρεία διάδοση αυτοτελούς απεικόνισης του σταυρού.
Ως αρχαιότερη σωζόμενη γραφική αναφορά στη Σταύρωση θεωρείται το σταυρόγραμμα — η ένωση των ελληνικών γραμμάτων «ταυ» και «ρο». Απαντά σε παπύρους του τέλους του Β΄ — πρώτου μισού του Γ΄ αιώνα στη συντετμημένη γραφή της λέξης σταυρόν (Λκ. 14:27).
Αυτό το σταυρόγραμμα θεωρείται από πολλούς ερευνητές ως η αρχαιότερη σωζόμενη οπτική αναφορά στη Σταύρωση του Χριστού. Αποτελεί όμως μέρος κειμένου, και όχι αυτοτελές γραφικό σύμβολο, πολύ δε περισσότερο οπτικό αντικείμενο λατρείας.
Η μελέτη της χριστιανικής συμβολικής των πρώτων αιώνων περιπλέκεται από το γεγονός ότι η χρονολόγηση των αρχαιότερων απεικονίσεων συχνά αποτελεί αντικείμενο διαμάχης. Οι ερευνητές είναι ιδιαίτερα επιφυλακτικοί απέναντι στις προσπάθειες χρονολόγησης χριστιανικών απεικονίσεων πριν από το 200 μ.Χ.
Το νόημα της σταυρικής νίκης των πιστών
Σημαίνει αυτό ότι οι χριστιανοί των πρώτων αιώνων δεν χρησιμοποιούσαν την οπτική απεικόνιση του σταυρού ως σύμβολο; Οι πηγές που διαθέτουμε δεν επιτρέπουν μονοσήμαντη απάντηση σε αυτό το ερώτημα. Μπορούμε όμως να πούμε με αρκετή βεβαιότητα τι σήμαινε για αυτούς ο Σταυρός του Χριστού.
Ο Σταυρός σήμαινε τον επαίσχυντο θάνατο που εκουσίως δέχθηκε ο Χριστός «δι᾿ ἡμᾶς καὶ διὰ τὴν ἡμετέραν σωτηρίαν»· την άκρα ταπείνωση· την υπακοή στον Θεό· την υπομονή των θλίψεων· τη θυσία για τον άλλον· τον θάνατο για την αμαρτία· την πιστότητα εν μέσω διωγμών και την ελπίδα της αναστάσεως.
Παράλληλα, οι αρχαίοι χριστιανοί μιλούσαν ήδη για τον Σταυρό ως νίκη, μάλιστα με στρατιωτικούς όρους κατανοητούς για την εποχή εκείνη. Ήταν όμως μια παράδοξη νίκη: ο Χριστός νικά όχι κοσμικό αντίπαλο, αλλά την αμαρτία, τον θάνατο και τις πνευματικές δυνάμεις του κακού. Νικά με τίποτε άλλο παρά με το να δεχθεί ο Ίδιος τον θάνατο.
Στις αρχές όμως του Δ΄ αιώνα αυτό το σύμβολο βρέθηκε σε εντελώς διαφορετικό πλαίσιο. Ο Σταυρός ή το συγγενές χριστιανικό μονόγραμμα έπρεπε να μην υπενθυμίζει μόνο τη θυσία του Χριστού, αλλά και να υπόσχεται σε έναν αυτοκράτορα στρατιωτική νίκη επί άλλου σε εμφύλιο πόλεμο.
Γι᾿ αυτό θα μιλήσουμε στην επόμενη δημοσίευσή μας.
